บทความ

ตะกั่วคืออะไร อันตรายต่อสุขภาพอย่างไร และตะกั่วในน้ำมาจากไหน

ตะกั่ว (lead) คือโลหะที่มีอยู่ตามธรรมชาติในเปลือกโลก และเป็นหนึ่งในโลหะหนักที่ต้องเฝ้าระวังในน้ำดื่ม องค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ระบุว่ายังไม่พบระดับการได้รับตะกั่วที่รู้ว่าไม่มีผลเสีย กลุ่มที่ไวที่สุดคือเด็กเล็กและทารกในครรภ์ ส่วนตะกั่วในน้ำประปา ส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากแหล่งน้ำ แต่ละลายออกมาจากท่อ ข้อต่อ และรอยบัดกรีระหว่างทางก่อนถึงก๊อก บทความนี้อธิบายว่าตะกั่วคืออะไร เข้าสู่ร่างกายทางไหน มีผลต่อสุขภาพอย่างไร เกณฑ์ตะกั่วในน้ำของไทยเป็นเท่าไร และลดความเสี่ยงได้อย่างไร

บ้านไม้เก่าในชุมชน มีท่อน้ำโลหะเก่าเดินตามผนังลงสู่ก๊อกหน้าบ้าน

ตะกั่วคืออะไร

ตะกั่วเป็นโลหะสีเทาอมน้ำเงิน มนุษย์นำมาใช้มานาน จนเกิดการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมเป็นวงกว้าง องค์การอนามัยโลกระบุว่าตะกั่วที่ใช้ทั่วโลกส่วนใหญ่ไปผลิตแบตเตอรี่ตะกั่วกรดสำหรับยานยนต์ นอกจากนั้นยังใช้ใน

องค์การอนามัยโลกจัดให้ตะกั่วเป็น 1 ใน 10 สารเคมีที่เป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญ

โลหะหนักคืออะไร

คำว่า "โลหะหนัก" (heavy metals) เป็นคำที่ใช้กันทั่วไป หมายถึงกลุ่มโลหะที่มีความหนาแน่นสูง และหลายชนิดเป็นพิษต่อสิ่งมีชีวิตแม้ในปริมาณน้อย แต่ในทางวิชาการ คำนี้ไม่มีนิยามเดียวที่ทุกหน่วยงานใช้ตรงกัน สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (IUPAC) เคยออกรายงานทางเทคนิคชี้ว่าแต่ละตำราให้ความหมายต่างกัน

ในงานคุณภาพน้ำของไทย วิธีที่ใช้ได้จริงคือดูตามเกณฑ์ เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 จัดตะกั่วไว้ในกลุ่มโลหะหนักที่เป็นพิษ ร่วมกับโครเมียมรวม แคดเมียม สารหนู และปรอท ภาพรวมของทั้ง 4 ชนิดที่ตรวจในงานภาคสนามบ่อยอ่านได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิดที่ต้องเฝ้าระวัง

ตะกั่วเข้าสู่ร่างกายทางไหน

ตะกั่วเข้าสู่ร่างกายได้ 2 ทางหลัก

  1. กลืนเข้าไป จากฝุ่น ดิน น้ำ หรืออาหารที่มีตะกั่วปน เด็กเล็กที่ชอบเอาของเข้าปาก หรือกินสิ่งที่ไม่ใช่อาหาร เช่น ดินหรือเศษสี เสี่ยงมากขึ้น
  2. หายใจเข้าไป เป็นอนุภาคตะกั่วจากการเผาวัสดุที่มีตะกั่ว เช่น ระหว่างการถลุง การรีไซเคิล หรือการขูดลอกสีเก่าและการเผาสายไฟ

เมื่อเข้าสู่ร่างกาย ตะกั่วกระจายไปที่สมอง ไต ตับ และกระดูก และค่อย ๆ สะสมในฟันและกระดูกเมื่อเวลาผ่านไป การประเมินว่าคนหนึ่งได้รับตะกั่วมากน้อยเพียงใดจึงใช้การวัดระดับตะกั่วในเลือด

เด็กเล็กได้รับผลมากกว่าผู้ใหญ่ เพราะเด็กดูดซึมตะกั่วจากสิ่งที่กลืนเข้าไปได้มากถึง 4–5 เท่าของผู้ใหญ่ และเด็กที่ขาดแคลเซียมหรือธาตุเหล็กจะดูดซึมตะกั่วได้มากขึ้นอีก

ในหญิงตั้งครรภ์ ตะกั่วที่เคยสะสมในกระดูกอาจถูกปล่อยกลับเข้าสู่กระแสเลือด และผ่านไปถึงทารกในครรภ์ได้

ตะกั่วอันตรายต่อสุขภาพอย่างไร

ก่อนอ่านตาราง มีหลักคิดข้อเดียวที่สำคัญ คือ ได้รับตะกั่ว ไม่ได้แปลว่าจะเกิดโรคทุกคน ผลต่อสุขภาพขึ้นกับปริมาณ ระยะเวลาที่ได้รับ อายุ และภาวะโภชนาการ แต่สำหรับตะกั่ว องค์การอนามัยโลกระบุว่ายังไม่พบระดับตะกั่วในเลือดที่รู้ว่าปลอดภัย จึงควรลดการได้รับให้น้อยที่สุดเท่าที่ทำได้

กลุ่ม ผลที่องค์การอนามัยโลกระบุ
เด็ก ระดับสติปัญญา สมาธิ และผลการเรียนลดลง พฤติกรรมเปลี่ยน โลหิตจาง ความดันโลหิตสูง ไตทำงานผิดปกติ ผลต่อภูมิคุ้มกันและอวัยวะสืบพันธุ์ ผลต่อสมองบางส่วนเป็นแบบถาวร
เด็กที่ได้รับปริมาณสูงมาก อาจหมดสติ ชัก หรือเสียชีวิต ผู้ที่รอดอาจมีความบกพร่องทางสติปัญญาระยะยาว
ผู้ใหญ่ที่ได้รับต่อเนื่องนาน เพิ่มความเสี่ยงความดันโลหิตสูง โรคหัวใจและหลอดเลือด และไตเสื่อม
หญิงตั้งครรภ์ ทารกเติบโตช้าในครรภ์ และคลอดก่อนกำหนด

องค์การอนามัยโลกระบุว่าระดับตะกั่วในเลือดเพียง 3.5 ไมโครกรัมต่อเดซิลิตร อาจเกี่ยวข้องกับสติปัญญาที่ลดลง ปัญหาพฤติกรรม และปัญหาการเรียนในเด็ก และประมาณการว่าในปี 2566 ทั่วโลกมีผู้เสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับการได้รับตะกั่วมากกว่า 3.5 ล้านคน ส่วนใหญ่มาจากผลต่อหัวใจและหลอดเลือด (ตัวเลขประมาณการของสถาบันวัดผลและประเมินผลสุขภาพ ที่องค์การอนามัยโลกอ้างถึง)

ด้านการก่อมะเร็ง องค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติ (International Agency for Research on Cancer หรือ IARC) จัดสารประกอบตะกั่วอนินทรีย์ไว้ในกลุ่ม 2A คือ "น่าจะก่อมะเร็งในคน" การจัดกลุ่มนี้บอกความหนักแน่นของหลักฐาน ไม่ได้บอกว่าได้รับเท่าไรจึงเป็นอันตราย

ข่าวดีคือ องค์การอนามัยโลกระบุว่าผลเสียจากตะกั่ว ป้องกันได้ทั้งหมด ถ้าหาแหล่งที่ได้รับเจอและหยุดได้

ตะกั่วในน้ำมาจากไหน

ตะกั่วในน้ำประปา แทบไม่ได้มาจากแหล่งน้ำธรรมชาติ น้ำที่ออกจากระบบผลิตอาจมีตะกั่วต่ำมาก แต่ระหว่างทางที่น้ำไหลผ่านท่อและอุปกรณ์จนถึงก๊อก ตะกั่วจากวัสดุที่สัมผัสน้ำอาจละลายออกมาได้

ตะกั่วในท่อน้ำ ข้อต่อ และรอยบัดกรี

องค์การอนามัยโลกอธิบายว่าตะกั่วในน้ำดื่มส่วนใหญ่ละลายออกจาก

ตะกั่วละลายออกมาได้มากขึ้นเมื่อ

องค์การอนามัยโลกระบุว่าน้ำดื่มทั่วไปมีตะกั่วต่ำกว่า 5 ไมโครกรัมต่อลิตร แต่ในอาคารที่มีท่อหรือข้อต่อที่มีตะกั่ว เคยวัดได้เกิน 100 ไมโครกรัมต่อลิตร

ตะกั่วในน้ำประปา: ผ่านเกณฑ์ที่ระบบผลิต ไม่ได้รับรองท่อในบ้าน

การรับรองน้ำประปาดื่มได้ใช้กับระบบผลิตและระบบส่งน้ำของผู้ให้บริการ ไม่รวมถังพักน้ำและท่อภายในบ้าน กรมอนามัยจึงแนะนำให้เจ้าของบ้านดูแลถังพักน้ำและระบบท่อในบ้านด้วย รายละเอียดเรื่องนี้อ่านต่อได้ที่ น้ำประปาดื่มได้ไหม ดูจากอะไร

ตู้กดน้ำดื่มและเครื่องทำน้ำเย็น

ตู้กดน้ำดื่มมีท่อ ข้อต่อ และชิ้นส่วนภายในที่สัมผัสน้ำเหมือนระบบท่อขนาดเล็ก งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการเมื่อปี 2566 ตรวจน้ำจากตู้กดน้ำดื่มในโรงเรียนประถม 86 แห่งในต่างประเทศ พบว่าบางโรงเรียนมีตัวอย่างน้ำที่ตะกั่วเกิน 10 ไมโครกรัมต่อลิตร พบบ่อยขึ้นในตัวอย่างที่เก็บช่วงวันหยุดสุดสัปดาห์และช่วงฤดูร้อน และแม้โรงเรียนที่อายุอาคารน้อยก็ยังพบได้ ผู้วิจัยสรุปว่าน้ำจากตู้กดไม่ได้ปลอดภัยเสมอไป และควรมีการตรวจติดตามเป็นประจำ

ตู้กดน้ำในโรงเรียนและศูนย์เด็กเล็กจึงควรอยู่ในแผนตรวจคุณภาพน้ำด้วย

แหล่งตะกั่วอื่นนอกจากน้ำ

น้ำเป็นเพียงทางหนึ่ง แหล่งตะกั่วอื่นที่องค์การอนามัยโลกระบุ ได้แก่ การทำเหมือง การถลุงและรีไซเคิลแบตเตอรี่ สีทาบ้านที่มีตะกั่ว ฝุ่นและดินที่ปนเปื้อน เครื่องปั้นดินเผาเคลือบ ของเล่น และเครื่องสำอางหรือยาแผนโบราณบางชนิด ถ้าผลตรวจเลือดของเด็กพบตะกั่วสูง เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจะช่วยหาว่ามาจากแหล่งใด ซึ่งอาจไม่ใช่น้ำก็ได้

ภาพใกล้ข้อต่อท่อน้ำโลหะเก่าและวาล์วทองเหลืองบนผนังปูน ผิวโลหะหมองมีคราบเขียวและสนิมตามรอยต่อ แสงธรรมชาติยามเช้า

เกณฑ์ตะกั่วในน้ำของไทยและองค์การอนามัยโลก

ตัวเลขเกณฑ์ตะกั่วที่เห็นในเอกสารต่าง ๆ มีหลายค่า เพราะใช้กับน้ำคนละแบบ ต้องดูทุกครั้งว่ากำลังเทียบกับเกณฑ์ของน้ำอะไร

เกณฑ์ ใช้กับน้ำแบบไหน ตะกั่ว ไม่เกิน
เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำประปาที่ใช้ดื่ม 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร (10 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb)
แนวทางคุณภาพน้ำดื่ม องค์การอนามัยโลก น้ำดื่ม 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร (ค่าชั่วคราว)
ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) แหล่งน้ำผิวดิน เช่น แม่น้ำ ลำคลอง ไม่ใช่น้ำดื่ม 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร

"ค่าชั่วคราว" หมายถึงอะไร องค์การอนามัยโลกไม่ได้คำนวณค่า 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร จากระดับที่ปลอดภัย เพราะยังไม่พบระดับที่ไม่มีผลเสีย แต่กำหนดตามขีดความสามารถของระบบบำบัดน้ำและวิธีตรวจวัด และให้รักษาระดับให้ต่ำที่สุดเท่าที่ทำได้ ดังนั้น "ผ่านเกณฑ์" แปลว่าผ่านมาตรฐาน ไม่ได้แปลว่าตะกั่วเป็นศูนย์

ระวังเรื่องหน่วย ผลตรวจบางฉบับรายงานเป็นมิลลิกรัมต่อลิตร บางฉบับเป็นไมโครกรัมต่อลิตรหรือ ppb ค่า 10 ppb เท่ากับ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรพอดี วิธีอ่านหน่วยให้ถูกอยู่ใน ppm กับ ppb คืออะไร และตารางเกณฑ์ทั้งชุดอยู่ใน มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563

ตรวจตะกั่วในน้ำได้อย่างไร

ตะกั่วในน้ำมองไม่เห็น ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น น้ำใสจึงไม่ได้แปลว่าไม่มีตะกั่ว ต้องตรวจจึงจะรู้

เก็บตัวอย่างที่ก๊อก

เพราะตะกั่วมักมาจากท่อและอุปกรณ์ องค์การอนามัยโลกจึงชี้ว่าการตรวจตะกั่วควรเก็บตัวอย่างที่ก๊อกที่คนใช้ดื่มจริง ไม่ใช่ตรวจเฉพาะที่แหล่งน้ำหรือโรงผลิต ถ้าอยากรู้ว่าน้ำที่ค้างท่อมีตะกั่วมากแค่ไหน อาจเก็บน้ำแรกที่ไหลออกมาหลังน้ำค้างท่อทั้งคืน แล้วเทียบกับน้ำหลังเปิดทิ้งไว้สักครู่ วิธีเก็บตัวอย่างที่ใช้ควรตกลงกับห้องปฏิบัติการหรือหน่วยงานที่ตรวจตั้งแต่แรก

วิธีตรวจที่ใช้กันอยู่

วิธี ผลที่ได้ เหมาะกับงานแบบไหน
ห้องปฏิบัติการ เช่น ICP-MS หรือ AAS ตัวเลขความเข้มข้น ใช้เป็นผลยืนยันอย่างเป็นทางการ ยืนยันผล ทำรายงาน ตัดสินใจเรื่องสำคัญ
ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า ตัวเลขความเข้มข้นที่จุดเก็บตัวอย่าง คัดกรองหลายจุด เฝ้าระวังต่อเนื่อง เลือกจุดที่ควรส่งยืนยัน
ชุดทดสอบแบบเทียบสี ช่วงค่าโดยประมาณ ดูแนวโน้มเบื้องต้น

อ่านรายละเอียดแต่ละวิธีได้ที่ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี ICP-MS และ AAS คืออะไร และ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

ลดความเสี่ยงจากตะกั่วในน้ำได้อย่างไร

สิ่งที่ทำได้ในบ้าน โรงเรียน และอาคาร

  1. ปล่อยน้ำทิ้งก่อนใช้ เมื่อน้ำค้างท่อนาน เช่น ตอนเช้า หรือหลังกลับจากเดินทางหลายวัน ให้เปิดน้ำทิ้งสักครู่จนน้ำที่ค้างอยู่ในท่อไหลออกไปก่อน น้ำที่ปล่อยทิ้งนำไปรดต้นไม้หรือล้างพื้นได้
  2. ใช้น้ำเย็นจากก๊อกสำหรับดื่ม ทำอาหาร และชงนมทารก ไม่ใช้น้ำร้อนจากก๊อกหรือเครื่องทำน้ำอุ่น เพราะน้ำอุ่นละลายตะกั่วออกจากท่อได้มากกว่า (คำแนะนำของสำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐอเมริกา)
  3. อย่าคิดว่าต้มแล้วตะกั่วจะหาย การต้มฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่ลดตะกั่ว ถ้าต้มนานจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นอาจสูงขึ้น
  4. เมื่อซ่อมหรือสร้างใหม่ เลือกวัสดุให้เหมาะ องค์การอนามัยโลกแนะนำไม่ให้ติดตั้งท่อตะกั่วหรือใช้ตะกั่วบัดกรีกับระบบน้ำดื่มอีก และให้ใช้ข้อต่อที่มีตะกั่วต่ำ
  5. ดูแลตู้กดน้ำดื่มตามคู่มือผู้ผลิต ล้างทำความสะอาดตามรอบ และให้ตู้ที่เด็กใช้อยู่ในแผนตรวจคุณภาพน้ำ
  6. ถ้าจะใช้เครื่องกรองน้ำ เลือกชนิดที่ระบุว่าลดตะกั่วได้ เปลี่ยนไส้กรองตามกำหนด และตรวจน้ำซ้ำหลังติดตั้งเพื่อยืนยันว่าได้ผลจริง

ถ้าผลตรวจตะกั่วเกินเกณฑ์

M-Sense ช่วยอะไรได้

ตะกั่วในน้ำต่างกันได้ตามท่อและอุปกรณ์ของแต่ละอาคาร การเฝ้าระวังจึงต้องตรวจหลายจุด M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพาด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตรวจตะกั่วได้พร้อมกับสารหนู แคดเมียม และปรอท ใช้เวลาประมาณ 5 นาที รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพา ใช้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ช่วยให้เจ้าหน้าที่เห็นว่าจุดใดควรส่งตรวจยืนยัน ส่วนการยืนยันผลอย่างเป็นทางการยังใช้ห้องปฏิบัติการ ดูเพิ่มที่ ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และ M-Sense ทำงานอย่างไร

คำถามที่พบบ่อย

ตะกั่วคืออะไร อันตรายแค่ไหน ตะกั่วเป็นโลหะที่มีในธรรมชาติและใช้มากในแบตเตอรี่ สี และโลหะบัดกรี องค์การอนามัยโลกระบุว่ายังไม่พบระดับการได้รับที่รู้ว่าไม่มีผลเสีย กลุ่มที่ไวที่สุดคือเด็กเล็กและทารกในครรภ์ ผลหลักในเด็กคือกระทบพัฒนาการของสมอง

ตะกั่วในน้ำประปามาจากไหน ส่วนใหญ่ละลายออกจากท่อ ข้อต่อ วาล์ว ก๊อก และรอยบัดกรีที่มีตะกั่ว ระหว่างทางจากระบบผลิตถึงก๊อก ไม่ได้มาจากแหล่งน้ำธรรมชาติเป็นหลัก

ตะกั่วในน้ำดื่มต้องไม่เกินเท่าไร เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดตะกั่วไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb เท่ากับค่าชั่วคราวขององค์การอนามัยโลก ค่า 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตรเป็นมาตรฐานแหล่งน้ำผิวดิน ไม่ใช่เกณฑ์น้ำดื่ม

ต้มน้ำช่วยลดตะกั่วได้ไหม ไม่ได้ การต้มฆ่าเชื้อโรคแต่ไม่กำจัดตะกั่ว ถ้าต้มจนน้ำระเหยไปมาก ตะกั่วจะเข้มข้นขึ้น

น้ำใส ไม่มีกลิ่น แปลว่าไม่มีตะกั่วใช่ไหม ไม่ใช่ ตะกั่วที่ละลายในน้ำมองไม่เห็นและไม่มีกลิ่น บ้านที่ใช้น้ำจากระบบเดียวกันยังมีตะกั่วที่ก๊อกต่างกันได้ตามท่อและอุปกรณ์ ต้องตรวจน้ำจากก๊อกที่ใช้ดื่มจริงจึงจะรู้

ลูกดื่มน้ำที่ผลตรวจตะกั่วเกินเกณฑ์ ต้องทำอย่างไร หยุดใช้น้ำนั้นดื่มและทำอาหารก่อน แล้วปรึกษา รพ.สต. หรือสาธารณสุขอำเภอ บุคลากรสาธารณสุขจะประเมินจากปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับว่าควรตรวจเลือดหรือไม่ ผลตรวจเลือดบอกการได้รับ ไม่ได้ทำนายว่าจะเกิดโรค

อยากเฝ้าระวังตะกั่วในน้ำของอาคารหรือชุมชนที่ดูแลอยู่

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน · โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด · ปรอทคืออะไร โรคมินามาตะ

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค