บทความ

ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี: ชุดเทียบสี ชุดตรวจภาคสนามเคมีไฟฟ้า และห้องปฏิบัติการ เลือกใช้อย่างไร

การตรวจคุณภาพน้ำเพื่อหาโลหะหนัก เช่น สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท มีวิธีหลักที่ใช้กันอยู่ 3 แบบ คือ ชุดตรวจแบบเทียบสี ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า และการส่งตรวจในห้องปฏิบัติการ ทั้งสามวิธีไม่ได้แข่งกัน แต่ละแบบเหมาะกับงานคนละขั้น ตั้งแต่คัดกรองแหล่งน้ำจำนวนมาก ไปจนถึงยืนยันผลเพื่อออกรายงานทางการ บทความนี้อธิบายว่าแต่ละวิธีทำงานอย่างไร ให้ผลแบบไหน และควรเลือกใช้เมื่อใด

เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นสองคนเก็บตัวอย่างน้ำจากหัวบ่อบาดาลในหมู่บ้าน

ก่อนเลือกวิธี ตอบ 3 คำถามนี้ก่อน

ไม่มีวิธีตรวจสอบคุณภาพน้ำวิธีเดียวที่เหมาะกับทุกงาน ขึ้นกับว่าเราต้องการรู้อะไร และจะนำผลไปใช้ทำอะไร ลองตอบ 3 คำถามนี้ก่อน

1. จะตรวจอะไร

คำว่า "คุณภาพน้ำ" ครอบคลุมหลายเรื่อง เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 มีทั้งหมด 21 รายการ เช่น ความขุ่นไม่เกิน 5 เอ็นทียู ของแข็งละลายน้ำไม่เกิน 500 มิลลิกรัมต่อลิตร และต้องไม่พบเชื้อโคลิฟอร์มและอี. โคไล รวมถึงโลหะหนักอย่างสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท

แต่ละรายการใช้เครื่องมือต่างกัน เช่น ความขุ่นตรวจเบื้องต้นได้ด้วยกระบอกวัดความขุ่น ส่วนค่าของแข็งที่ละลายทั้งหมด (Total Dissolved Solids หรือ TDS) และค่าการนำไฟฟ้า (Electrical Conductivity หรือ EC) อ่านได้จากหัววัดที่ต่อกับจอแสดงผล บทความนี้เน้นการตรวจโลหะหนัก ซึ่งต้องวัดในระดับที่ต่ำมาก จึงมีวิธีเฉพาะ

2. จะใช้ผลไปทำอะไร

งานแต่ละแบบต้องการความละเอียดของผล ความเร็ว และจำนวนจุดตรวจไม่เท่ากัน

3. น้ำนั้นเป็นน้ำแบบไหน

ผลตรวจต้องเทียบกับเกณฑ์ที่ตรงกับชนิดของน้ำ น้ำประปาที่ใช้ดื่มเทียบกับเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ส่วนน้ำในแม่น้ำลำคลองเทียบกับมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ตามประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) ตัวอย่างเช่น ตะกั่ว เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้คือไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่เกณฑ์แหล่งน้ำผิวดินคือไม่เกิน 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร ถ้าเทียบผิดชุด การอ่านผลก็จะคลาดเคลื่อน

วิธีที่ 1 ชุดตรวจแบบเทียบสี

ทำงานอย่างไร

ชุดตรวจแบบเทียบสี (colorimetric kit) อาศัยปฏิกิริยาเคมีที่ทำให้เกิดสี แล้วนำสีที่ได้ไปเทียบกับแผ่นเทียบสีที่มากับชุด ตัวอย่างที่รู้จักกันมากคือชุดตรวจสารหนูตามหลักการกุทไซต์ (Gutzeit) ซึ่งเติมสารเคมีเปลี่ยนสารหนูในน้ำให้เป็นแก๊ส แก๊สลอยขึ้นไปทำปฏิกิริยากับแถบกระดาษที่ชุบสารเคมีไว้ แถบจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองถึงน้ำตาล สีเข้มมากบอกว่ามีสารหนูมาก

ให้ผลแบบไหน

ผลที่ได้เป็น "ช่วงค่า" จากการเทียบสีด้วยตา เรียกว่าผลแบบกึ่งปริมาณ (semi-quantitative) เช่น อยู่ระหว่างช่องสีหนึ่งกับอีกช่องหนึ่ง ช่วงที่วัดได้ขึ้นกับรุ่นของชุดตรวจแต่ละรุ่น

จุดแข็ง

นาโนเทคเองก็พัฒนาชุดตรวจที่อาศัยการเปลี่ยนสีหรือแสงด้วย เช่น ชุดตรวจแมงกานีส และชุดตรวจแบบแสงสำหรับปรอท แมงกานีส และทองแดง ที่ใช้ในงานคลินิกคุณภาพน้ำ แสดงว่าวิธีนี้ยังมีที่ใช้ชัดเจน

ข้อจำกัดที่ควรรู้

วิธีที่ 2 ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า

เคมีไฟฟ้าคืออะไร

เทคนิคเคมีไฟฟ้า (electrochemical sensing) วัด "สัญญาณไฟฟ้า" ที่เกิดจากโลหะในน้ำบนแผ่นขั้วไฟฟ้าขนาดเล็ก แทนการดูสี เครื่องอ่านผลจะแปลงสัญญาณเป็นตัวเลขความเข้มข้น ผลที่ได้จึงเป็นตัวเลข ไม่ใช่ช่วงสี

หลักการ "ดูดเก็บแล้วลอกออก"

เทคนิคหนึ่งที่นิยมใช้วัดโลหะหนักด้วยเคมีไฟฟ้า คือ แอโนดิกสตริปปิงโวลแทมเมทรี (Anodic Stripping Voltammetry) ขออธิบายเป็นหลักการทั่วไปของเทคนิคนี้ ดังนี้

  1. ดูดเก็บ ใส่แรงดันไฟฟ้าเล็กน้อยให้ขั้วไฟฟ้าสักครู่ โลหะที่ละลายอยู่ในน้ำจะถูกดึงมาเกาะสะสมบนผิวขั้วไฟฟ้า คล้ายแม่เหล็กดูดผงเหล็ก ยิ่งสะสมนาน ยิ่งตรวจโลหะที่มีน้อยมากได้
  2. ลอกออก ค่อย ๆ เปลี่ยนแรงดันไฟฟ้า โลหะที่เกาะอยู่จะหลุดกลับลงไปในน้ำ และปล่อยกระแสไฟฟ้าออกมาเป็น "ยอดสัญญาณ"
  3. อ่านยอด โลหะแต่ละชนิดหลุดออกที่แรงดันต่างกัน ตำแหน่งของยอดจึงบอกว่า "เป็นโลหะอะไร" ส่วนขนาดของยอดบอกว่า "มีเท่าไร" เมื่อเทียบกับกราฟมาตรฐานที่ตั้งไว้ในโปรแกรม ก็ได้ตัวเลขความเข้มข้น

เพราะยอดของแต่ละโลหะอยู่คนละตำแหน่ง การวัดครั้งเดียวจึงเห็นได้หลายโลหะพร้อมกัน งานวิจัยด้านนี้ยังนิยมเคลือบขั้วไฟฟ้าด้วยวัสดุนาโน เพื่อเพิ่มพื้นที่ผิวและช่วยให้ขั้วไฟฟ้าจับโลหะเป้าหมายได้ดีขึ้น

จุดแข็ง

ข้อจำกัดที่ควรรู้

ขวดเก็บตัวอย่างน้ำแช่น้ำแข็งในกล่องเก็บความเย็น

วิธีที่ 3 ห้องปฏิบัติการ

ทำงานอย่างไร

เมื่อต้องการผลที่ละเอียดและเชื่อถือได้สูงสุด จะส่งตัวอย่างน้ำไปตรวจในห้องปฏิบัติการด้วยเครื่องมือวิเคราะห์ เช่น

เอกสารพื้นฐานขององค์การอนามัยโลก (WHO) เรื่องสารหนูในน้ำดื่ม ระบุว่า GF-AAS, HG-AAS และ ICP-MS เป็นวิธีที่ไวกว่าวิธีอื่นสำหรับวัดสารหนูในน้ำดื่ม

จุดแข็ง

ข้อจำกัดที่ควรรู้

เรื่องการเก็บตัวอย่าง ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการที่รับตรวจ ทั้งชนิดของขวด การเก็บรักษา และระยะเวลาส่ง เพราะแต่ละรายการตรวจมีข้อกำหนดต่างกัน

ตารางเทียบ 3 วิธี

ชุดเทียบสี ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า ห้องปฏิบัติการ
ผลที่ได้ ช่วงค่าจากการเทียบสี ตัวเลขความเข้มข้น ณ จุดเก็บน้ำ ตัวเลขยืนยันผล
ใช้ที่ไหน ที่แหล่งน้ำ ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า ที่แหล่งน้ำ ใช้คู่กับเครื่องอ่านผล ในห้องปฏิบัติการ ต้องขนส่งตัวอย่าง
ข้อดี ง่าย พกสะดวก ตรวจได้หลายจุด เร็ว ได้ตัวเลข ตรวจหลายโลหะในครั้งเดียว แม่นยำและไวที่สุด เป็นวิธีอ้างอิง
ข้อจำกัด มักตรวจทีละสาร อ่านด้วยตา สารบางอย่างรบกวนสี ต้องเตรียมตัวอย่างและปรับเทียบดี ใช้เป็นการคัดกรอง ต้องรอผล ใช้เครื่องมือและผู้ชำนาญเฉพาะ
เหมาะกับงานไหน คัดกรองกว้าง ๆ หลายแหล่งน้ำ คัดกรองและเฝ้าระวังภาคสนามที่ต้องการตัวเลขเร็ว ยืนยันผล รายงานทางการ

ใช้ 3 วิธีร่วมกันอย่างไร

ในงานจริง หน่วยงานมักใช้หลายวิธีต่อกันเป็นขั้น ลำดับที่เข้าใจง่ายคือ

  1. คัดกรองกว้าง สำรวจหลายแหล่งน้ำ เพื่อหาว่าจุดไหนควรดูใกล้ขึ้น
  2. วัดเป็นตัวเลขที่จุดเก็บน้ำ ใช้ชุดตรวจภาคสนามที่ให้ตัวเลข เพื่อดูว่าค่าใกล้หรือเกินเกณฑ์แค่ไหน และตรวจซ้ำเพื่อดูแนวโน้ม
  3. ยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ ส่งเฉพาะจุดที่ผลน่าสงสัย หรือจุดที่ต้องออกรายงานทางการ

การแบ่งงานแบบนี้ช่วยให้ทรัพยากรของห้องปฏิบัติการไปอยู่กับตัวอย่างที่สำคัญที่สุด เรื่องนี้สำคัญกับงานน้ำชุมชน เพราะประปาหมู่บ้านทั่วประเทศมีประมาณ 70,000 แห่ง ตามรายงานของกรมอนามัย ปีงบประมาณ 2568

ในงานปรับปรุงระบบประปาหมู่บ้านของนาโนเทค ผลตรวจคุณภาพน้ำเป็นขั้นแรกของงาน ขั้นตอนคือ ตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำเพื่อระบุปริมาณสารปนเปื้อน เลือกวิธีบำบัดตามชนิดของสารที่พบ ปรับปรุงระบบ แล้วติดตามคุณภาพน้ำหลังติดตั้ง การตรวจจึงไม่ได้จบที่ครั้งเดียว แต่ต้องตรวจต่อเนื่องเพื่อดูว่าระบบยังทำงานได้ดี

ได้ผลแล้ว อ่านอย่างไร

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ภายใต้แผนงาน A-QUALITY อยู่ในกลุ่มวิธีที่ 2 ของบทความนี้ ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ใช้คู่กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา จึงตรวจที่จุดเก็บตัวอย่างได้

ขั้นตอนใช้งานที่สื่อรายงานจากการสาธิต สรุปได้คร่าว ๆ คือ ใส่แผ่นชิปขั้วไฟฟ้าเข้าเครื่องอ่าน ผสมตัวอย่างน้ำกับน้ำยาทดสอบ หยดลงบนชิป สั่งวัด แล้วอ่านค่าบนจอ (รายละเอียดดูที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร)

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และเมื่อ 15 พฤศจิกายน 2569 ได้ส่งมอบให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย ใช้คัดกรองคุณภาพน้ำในพื้นที่ M-Sense ใช้สำหรับคัดกรองและเฝ้าระวัง ส่วนผลที่น่าสงสัยยังส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูการใช้งานจริงได้ที่หน้า ใช้งานจริง

คำถามที่พบบ่อย

ตรวจคุณภาพน้ำเองได้ไหม ตรวจเบื้องต้นได้ด้วยชุดตรวจภาคสนาม ทั้งแบบเทียบสีและแบบเคมีไฟฟ้า แต่ผู้ใช้ควรได้รับการฝึกตามขั้นตอนของชุดตรวจ และถ้าผลเกินเกณฑ์หรือน่าสงสัย ควรส่งยืนยันที่ห้องปฏิบัติการ

ชุดตรวจภาคสนามแทนห้องปฏิบัติการได้ไหม ไม่ได้แทน แต่ช่วยเสริม ชุดตรวจภาคสนามช่วยคัดกรองและเฝ้าระวังได้เร็ว ณ จุดเก็บน้ำ ส่วนห้องปฏิบัติการเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและรายงานทางการ

ชุดเทียบสีกับชุดเคมีไฟฟ้าต่างกันอย่างไร ชุดเทียบสีอ่านผลจากสีที่เปลี่ยน ได้เป็นช่วงค่า และมักตรวจทีละสาร ชุดเคมีไฟฟ้าวัดสัญญาณไฟฟ้าด้วยเครื่องอ่าน ได้เป็นตัวเลข และตรวจหลายโลหะได้ในการวัดครั้งเดียว

ตรวจน้ำประปาหมู่บ้านควรดูอะไรบ้าง เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 มี 21 รายการ ครอบคลุมทั้งความขุ่น ของแข็งละลายน้ำ เชื้อโรค และโลหะหนัก โลหะหนักเป็นเพียงส่วนหนึ่ง ควรปรึกษาหน่วยงานสาธารณสุขหรือห้องปฏิบัติการในพื้นที่ว่าควรตรวจรายการใดบ้าง

ทำไมผลจากแต่ละวิธีอาจไม่ตรงกันพอดี แต่ละวิธีมีหลักการวัด ความไว และสิ่งรบกวนต่างกัน ผลแบบเทียบสีเป็นช่วงค่า ส่วนอีกสองวิธีเป็นตัวเลข การเก็บตัวอย่างต่างเวลาก็ทำให้ค่าต่างกันได้ จึงใช้ห้องปฏิบัติการเป็นผลอ้างอิงเมื่อต้องตัดสิน

หน่วยงานของท่านต้องการตรวจคุณภาพน้ำและเฝ้าระวังโลหะหนัก

ถามนาโนเทค · ดูการขอใช้สำหรับหน่วยงาน

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค