ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี: ชุดเทียบสี ชุดตรวจภาคสนามเคมีไฟฟ้า และห้องปฏิบัติการ เลือกใช้อย่างไร

ก่อนเลือกวิธี ตอบ 3 คำถามนี้ก่อน
1. จะตรวจอะไร
2. จะใช้ผลไปทำอะไร
คัดกรอง หาว่าจุดไหนน่าสงสัย ควรตรวจละเอียดต่อ เฝ้าระวัง ตรวจซ้ำที่จุดเดิมเป็นระยะ ดูว่าค่าขึ้นหรือลง ยืนยันผล เพื่อออกรายงานทางการ หรือใช้ประกอบการตัดสินใจที่มีผลต่อคนจำนวนมาก
3. น้ำนั้นเป็นน้ำแบบไหน
วิธีที่ 1 ชุดตรวจแบบเทียบสี
ทำงานอย่างไร
ให้ผลแบบไหน
จุดแข็ง
ใช้ง่าย ไม่ต้องใช้ไฟฟ้าหรือเครื่องอ่าน พกไปตรวจได้หลายจุดในวันเดียว เหมาะกับการคัดกรองแหล่งน้ำจำนวนมาก เช่น สำรวจบ่อน้ำทั้งหมู่บ้าน ชุดรุ่นใหม่พัฒนาประสิทธิภาพขึ้นมาก
ข้อจำกัดที่ควรรู้
ส่วนใหญ่ตรวจได้ทีละสาร ถ้าต้องการรู้ 4โลหะ ต้องใช้หลายชุด การอ่านสีขึ้นกับสายตาและแสงขณะอ่าน สารบางอย่างในน้ำรบกวนการเกิดสีได้ เช่น แก๊สไฮโดรเจนซัลไฟด์ (แก๊สกลิ่นไข่เน่า) รบกวนชุดตรวจสารหนูแบบนี้ ที่ระดับต่ำใกล้เกณฑ์ สีของแต่ละช่องต่างกันไม่มาก ผู้ใช้ควรผ่านการฝึกอ่านผล
วิธีที่ 2 ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า
เคมีไฟฟ้าคืออะไร
หลักการ "ดูดเก็บแล้วลอกออก"
ดูดเก็บ ใส่แรงดันไฟฟ้าเล็กน้อยให้ขั้วไฟฟ้าสักครู่ โลหะที่ละลายอยู่ในน้ำจะถูกดึงมาเกาะสะสมบนผิวขั้วไฟฟ้า คล้ายแม่เหล็กดูดผงเหล็ก ยิ่งสะสมนาน ยิ่งตรวจโลหะที่มีน้อยมากได้ ลอกออก ค่อย ๆ เปลี่ยนแรงดันไฟฟ้า โลหะที่เกาะอยู่จะหลุดกลับลงไปในน้ำ และปล่อยกระแสไฟฟ้าออกมาเป็น "ยอดสัญญาณ" อ่านยอด โลหะแต่ละชนิดหลุดออกที่แรงดันต่างกัน ตำแหน่งของยอดจึงบอกว่า "เป็นโลหะอะไร" ส่วนขนาดของยอดบอกว่า "มีเท่าไร" เมื่อเทียบกับกราฟมาตรฐานที่ตั้งไว้ในโปรแกรม ก็ได้ตัวเลขความเข้มข้น
จุดแข็ง
เครื่องเล็ก พกไปตรวจที่แหล่งน้ำได้ ใช้ตัวอย่างน้ำน้อย ได้ผลเป็นตัวเลขในเวลาสั้น ตรวจหลายโลหะได้ในการวัดครั้งเดียว ไวพอสำหรับระดับไมโครกรัมต่อลิตร ซึ่งเป็นระดับของเกณฑ์น้ำดื่ม
ข้อจำกัดที่ควรรู้
องค์ประกอบอื่นในน้ำอาจรบกวนผล เช่น สารอินทรีย์ ตะกอน หรือโลหะอื่นที่ยอดสัญญาณซ้อนกัน จึงต้องมีน้ำยาเตรียมตัวอย่างและการปรับเทียบเครื่องที่ดี ต้องใช้เครื่องอ่านผล และผู้ใช้ควรได้รับการฝึกตามขั้นตอนของชุดตรวจ เป็นเครื่องมือคัดกรองและเฝ้าระวัง ผลที่จะนำไปใช้อย่างเป็นทางการควรยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ

วิธีที่ 3 ห้องปฏิบัติการ
ทำงานอย่างไร
ไอซีพี-เอ็มเอส (Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometryหรือ ICP-MS)ใช้พลาสมาอุณหภูมิสูงเปลี่ยนธาตุในตัวอย่างให้เป็นไอออน แล้วแยกวัดตามมวล ตรวจได้หลายธาตุพร้อมกันในระดับต่ำมาก เครื่องวัดการดูดกลืนแสงของอะตอม (Atomic Absorption Spectrometryหรือ AAS)มีหลายแบบ เช่น แบบสร้างไฮไดรด์ (HG-AAS)ซึ่งเหมาะกับสารหนู และแบบเตาแกรไฟต์ (GF-AAS)
จุดแข็ง
แม่นยำและไวที่สุดในสามวิธี เป็นวิธีอ้างอิงสำหรับการยืนยันผลและรายงานทางการ ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025(มาตรฐานความสามารถของห้องปฏิบัติการทดสอบ) มีระบบควบคุมคุณภาพของผลวิเคราะห์
ข้อจำกัดที่ควรรู้
ต้องเก็บรักษาและขนส่งตัวอย่างไปห้องปฏิบัติการ ใช้เครื่องมือและผู้ชำนาญเฉพาะ ต้องรอผล จึงไม่สะดวกถ้าต้องตรวจซ้ำบ่อย ๆ ที่จุดเกิดเหตุ
ตารางเทียบ 3 วิธี
| ชุดเทียบสี | ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า | ห้องปฏิบัติการ | |
|---|---|---|---|
| ผลที่ได้ | ช่วงค่าจากการเทียบสี | ตัวเลขความเข้มข้น ณ จุดเก็บน้ำ | ตัวเลขยืนยันผล |
| ใช้ที่ไหน | ที่แหล่งน้ำ ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า | ที่แหล่งน้ำ ใช้คู่กับเครื่องอ่านผล | ในห้องปฏิบัติการ ต้องขนส่งตัวอย่าง |
| ข้อดี | ง่าย พกสะดวก ตรวจได้หลายจุด | เร็ว ได้ตัวเลข ตรวจหลายโลหะในครั้งเดียว | แม่นยำและไวที่สุด เป็นวิธีอ้างอิง |
| ข้อจำกัด | มักตรวจทีละสาร อ่านด้วยตา สารบางอย่างรบกวนสี | ต้องเตรียมตัวอย่างและปรับเทียบดี ใช้เป็นการคัดกรอง | ต้องรอผล ใช้เครื่องมือและผู้ชำนาญเฉพาะ |
| เหมาะกับงานไหน | คัดกรองกว้าง ๆ หลายแหล่งน้ำ | คัดกรองและเฝ้าระวังภาคสนามที่ต้องการตัวเลขเร็ว | ยืนยันผล รายงานทางการ |
ใช้ 3 วิธีร่วมกันอย่างไร
คัดกรองกว้าง สำรวจหลายแหล่งน้ำ เพื่อหาว่าจุดไหนควรดูใกล้ขึ้น วัดเป็นตัวเลขที่จุดเก็บน้ำ ใช้ชุดตรวจภาคสนามที่ให้ตัวเลข เพื่อดูว่าค่าใกล้หรือเกินเกณฑ์แค่ไหน และตรวจซ้ำเพื่อดูแนวโน้ม ยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ ส่งเฉพาะจุดที่ผลน่าสงสัย หรือจุดที่ต้องออกรายงานทางการ
ได้ผลแล้ว อ่านอย่างไร
ดูหน่วยก่อน ผลอาจรายงานเป็นมิลลิกรัมต่อลิตร ไมโครกรัมต่อลิตร ppmหรือ ppbสำหรับน้ำ 1มิลลิกรัมต่อลิตร ประมาณ 1 ppmและ 1ไมโครกรัมต่อลิตร ประมาณ 1 ppbอ่านเพิ่มใน ppmกับ ppbคืออะไร เทียบกับเกณฑ์ให้ถูกชุด เช่น เกณฑ์สารหนูในน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563คือไม่เกิน 0.01มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppbดูตารางเกณฑ์ทั้ง 4โลหะได้ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ ผลเกินเกณฑ์หรือน่าสงสัย ยืนยันผลด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ และแจ้งหน่วยงานที่ดูแลแหล่งน้ำหรือระบบประปาในพื้นที่ ส่วนเรื่องสุขภาพ ติดต่อโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่
M-Sense ช่วยอะไรได้
M-Sense
M-Sense
คำถามที่พบบ่อย
หน่วยงานของท่านต้องการตรวจคุณภาพน้ำและเฝ้าระวังโลหะหนัก
แหล่งอ้างอิง
กองห้องปฏิบัติการสาธารณสุข กรมอนามัย. เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563(เอกสาร SD-RLDC-006).ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8(พ.ศ. 2537)เรื่อง กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน. สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ กรมอนามัย. สถานการณ์คุณภาพน้ำประปาหมู่บ้าน ปีงบประมาณ 2568.องค์การอนามัยโลก. Arsenic in drinking-water: background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality.- Fakayode SO
และคณะ. Electrochemical and Colorimetric Nanosensors for Detection of Heavy Metal Ions: A Review. Sensors, 2023. - Udawaththa N
และคณะ. Advances and opportunities in point-of-care detection of toxic metals. Analyst, 2026. - Feldmann J. Onsite testing for arsenic: field test kits. Reviews of Environmental Contamination and Toxicology, 2008.
ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. นวัตกรรมชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้าแบบพกพา (M-Sense).ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. รายงานผลการใช้เทคโนโลยีเพื่อแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำและยกระดับการเข้าถึงน้ำสะอาดของชุมชน. กรุงเทพธุรกิจ. ข่าวการส่งมอบ M-Senseให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย, 15พฤศจิกายน 2569.
