บทความ

มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563 อ่านอย่างไร ค่าไหนสำคัญ

มาตรฐานน้ำประปาที่ใช้ตัดสินว่าน้ำประปา "ดื่มได้" ในประเทศไทยตอนนี้ คือ เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำต้องผ่านครบทั้ง 3 ด้าน คือ ด้านกายภาพ ด้านเคมี และด้านเชื้อโรค ถ้ามีรายการใดเกินเกณฑ์ น้ำนั้นยังไม่ผ่าน บทความนี้อธิบายว่าเกณฑ์มีอะไรบ้าง ค่าไหนควรดูก่อน อ่านใบผลตรวจอย่างไร และทำไมตัวเลขในข่าวบางครั้งดูไม่ตรงกัน

ลานระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้าน มีถังตกตะกอนและถังกรองทรายต่อกันด้วยท่อสีฟ้า

มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563 คืออะไร

เกณฑ์ชุดนี้ใช้กับ น้ำประปาที่จะใช้ดื่ม กรมอนามัยใช้เกณฑ์นี้ตัดสินว่าน้ำประปาหมู่บ้าน "ผ่าน" หรือ "ไม่ผ่าน" และใช้รับรองพื้นที่ "น้ำประปาดื่มได้" ของการประปาส่วนภูมิภาคและการประปานครหลวง

กรมอนามัยระบุว่าเกณฑ์นี้อ้างอิงหลักเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (World Health Organization) และน้ำประปาที่ผลิตและควบคุมตามเกณฑ์นี้ ใช้ดื่ม ปรุงอาหาร ล้างภาชนะ และล้างวัตถุดิบได้อย่างปลอดภัย

เอกสารที่หาอ่านได้ง่าย คือ ตารางเกณฑ์ที่กองห้องปฏิบัติการสาธารณสุข กรมอนามัย ใช้แนบกับใบรายงานผลทดสอบ (เลขเอกสาร SD-RLDC-006 มีผลตั้งแต่ 28 เมษายน 2566) ในตารางนี้มีทั้งหมด 21 รายการ

เกณฑ์คุณภาพน้ำมีหลายชุด ใช้กับน้ำคนละแบบ

ข่าวมักใช้คำว่า "เกินมาตรฐาน" โดยไม่บอกว่าเป็นมาตรฐานของน้ำแบบไหน เกณฑ์แต่ละชุดเขียนขึ้นเพื่อน้ำคนละประเภท ก่อนเทียบตัวเลขจึงต้องรู้ว่าใช้ชุดไหน

ชุดเกณฑ์ ใช้กับน้ำแบบไหน ใช้ทำอะไร
เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำประปาที่จะใช้ดื่ม ตัดสินว่าน้ำประปาดื่มได้หรือไม่
มาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) น้ำในแม่น้ำ ลำคลอง ซึ่งยังไม่ใช่น้ำดื่ม กรมควบคุมมลพิษใช้รายงานผลตรวจแม่น้ำ
แนวทางคุณภาพน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลก ฉบับที่ 4 รวมภาคผนวกที่ 1 และ 2 น้ำดื่ม (แนวทางสากล) เป็นหลักอ้างอิงที่หลายประเทศใช้ตั้งเกณฑ์ของตัวเอง
มาตรฐานคุณภาพน้ำประปา การประปาส่วนภูมิภาค (1 ตุลาคม 2567) น้ำที่การประปาส่วนภูมิภาคผลิต มาตรฐานภายในองค์กร บางรายการกำหนดต่างจากกรมอนามัย
เกณฑ์เสนอแนะคุณภาพน้ำบริโภคเพื่อการเฝ้าระวัง กรมอนามัย น้ำบริโภคในงานเฝ้าระวัง เป็นคนละเอกสารกับเกณฑ์ 2563 ไม่ควรใช้ปนกัน

ตัวอย่างความต่างที่เห็นชัด:

ข้อควรระวังเรื่องสารหนู: ข่าวบางชิ้นพูดถึงค่า 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร และเรียกว่า "เกณฑ์อนุโลม" ค่านี้มาจากเกณฑ์ฉบับเก่า เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ปัจจุบันของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ถ้าจะเทียบน้ำที่ใช้ดื่ม ให้ใช้ 0.01 เสมอ

อีกข้อที่ควรรู้: ค่าในมาตรฐานแหล่งน้ำผิวดินใช้ประเมิน "น้ำดิบ" ก่อนเข้าระบบผลิต น้ำในแม่น้ำที่ผ่านเกณฑ์แหล่งน้ำผิวดิน ไม่ได้แปลว่าตักมาดื่มได้ทันที

เกณฑ์ 2563 มีอะไรบ้าง: 3 ด้าน 21 รายการ

ด้าน รายการ ค่าที่กำหนด
กายภาพ ความขุ่น ไม่เกิน 5 เอ็นทียู (NTU หน่วยวัดความขุ่น)
กายภาพ สี ไม่เกิน 15 หน่วยแพลตตินัม-โคบอลต์
กายภาพ ความเป็นกรด-ด่าง (pH) 6.5–8.5
เคมีทั่วไป ของแข็งละลายน้ำทั้งหมด ไม่เกิน 500 มิลลิกรัมต่อลิตร
เคมีทั่วไป เหล็ก ไม่เกิน 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร
เคมีทั่วไป แมงกานีส ไม่เกิน 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร
เคมีทั่วไป ฟลูออไรด์ ไม่เกิน 0.7 มิลลิกรัมต่อลิตร
เคมีทั่วไป ความกระด้าง ซัลเฟต คลอไรด์ ไนเตรต ไนไตรต์ ทองแดง สังกะสี ดูค่าในตารางเกณฑ์ฉบับเต็มของกรมอนามัย
โลหะหนักที่เป็นพิษ สารหนู ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร
โลหะหนักที่เป็นพิษ ตะกั่ว ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร
โลหะหนักที่เป็นพิษ แคดเมียม ไม่เกิน 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร
โลหะหนักที่เป็นพิษ ปรอท ไม่เกิน 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร
โลหะหนักที่เป็นพิษ โครเมียมรวม ไม่เกิน 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร
เชื้อโรค โคลิฟอร์ม (กลุ่มแบคทีเรียที่ใช้บอกการปนเปื้อน) ต้องไม่พบ
เชื้อโรค อี. โคไล (E. coli) ต้องไม่พบ

ค่าไหนสำคัญ ควรดูก่อน

ทุกรายการสำคัญ เพราะน้ำต้องผ่านครบจึงจะ "ดื่มได้" แต่ถ้าดูจากข้อมูลจริงของประปาหมู่บ้าน จะเห็นว่าปัญหาแต่ละแบบพบบ่อยไม่เท่ากัน

1. เชื้อโรค: ปัญหาที่พบบ่อยที่สุด

รายงานประปาหมู่บ้านของกรมอนามัย ปีงบประมาณ 2568 ระบุรายการที่พบไม่ผ่านเกณฑ์บ่อย เรียงจากมากไปน้อย ดังนี้

ลำดับ รายการที่พบไม่ผ่านบ่อย
1 โคลิฟอร์ม
2 อี. โคไล
3 ของแข็งละลายน้ำ
4 เหล็ก และความขุ่น

รายการ 2 อันดับแรกเป็นเรื่องเชื้อโรค จึงสัมพันธ์กับระบบฆ่าเชื้อโดยตรง สำหรับประปาหมู่บ้านหลายแห่ง การดูแลให้ระบบฆ่าเชื้อทำงานได้สม่ำเสมอ และเสริมความรู้ให้ผู้ดูแลระบบ จึงเป็นงานที่ช่วยได้มากที่สุด

2. ความขุ่น สี เหล็ก แมงกานีส: ปัญหาที่ชาวบ้านเห็นได้

น้ำขุ่น น้ำมีสีเหลือง หรือมีคราบสนิม มักเป็นเรื่องของความขุ่น เหล็ก และแมงกานีส ปัญหากลุ่มนี้คนใช้น้ำเห็นได้ด้วยตา จึงเป็นเหตุผลหลักที่หลายครัวเรือนไม่กล้าดื่มน้ำประปา แม้น้ำนั้นอาจผ่านด้านเชื้อโรคแล้วก็ตาม

3. โลหะหนักที่เป็นพิษ 5 ชนิด: มองไม่เห็น ต้องตรวจ

ในรายงานประปาหมู่บ้านปีงบประมาณ 2568 สารหนูเริ่มพบในบางพื้นที่ และเกินเกณฑ์เพียงเล็กน้อย แต่โลหะหนักกลุ่มนี้ดูด้วยตาไม่ออก จะรู้ได้ต้องตรวจเท่านั้น และผลต่อสุขภาพเกิดจากการได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน จึงควรตรวจเป็นระยะในพื้นที่ที่มีความเสี่ยง

สาร กรมอนามัย 2563 (มก./ลิตร) เท่ากับ (ppb) องค์การอนามัยโลก (มก./ลิตร)
สารหนู ไม่เกิน 0.01 10 0.01 (ค่าชั่วคราว)
ตะกั่ว ไม่เกิน 0.01 10 0.01 (ค่าชั่วคราว)
แคดเมียม ไม่เกิน 0.003 3 0.003
ปรอท ไม่เกิน 0.001 1 0.006 (เฉพาะปรอทอนินทรีย์)

ppb ย่อมาจาก parts per billion คือ ส่วนในพันล้านส่วน

ตารางนี้มีจุดที่ควรเข้าใจ 3 ข้อ

อ่านเพิ่มเรื่องสาร 4 ชนิดที่ M-Sense ตรวจได้ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

น้ำใสไหลจากก๊อกสแตนเลสลงแก้วน้ำในครัวบ้าน

อ่านใบผลตรวจตามมาตรฐานน้ำประปาอย่างไร

"ไม่เกิน" แปลว่าอะไร

เกณฑ์ปี 2563 เขียนค่าส่วนใหญ่เป็นคำว่า "ไม่เกิน" เช่น สารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แปลว่า ผลตรวจที่เท่ากับหรือต่ำกว่าค่านี้ถือว่าผ่าน ส่วนเชื้อโคลิฟอร์มและอี. โคไลต้อง "ไม่พบ"

คำย่อในใบผลตรวจ

"ตรวจไม่พบ" ไม่ได้แปลว่าเป็นศูนย์

ตรวจไม่พบ แปลว่าต่ำกว่าระดับที่วิธีนั้นวัดได้ วิธีตรวจแต่ละแบบวัดได้ต่ำสุดไม่เท่ากัน องค์การอนามัยโลกยกตัวอย่างว่า สารหนูวัดได้ถึง 0.1 ไมโครกรัมต่อลิตรด้วยเครื่องแมสสเปกโทรเมตรีแบบพลาสมาเหนี่ยวนำ (ICP-MS) และ 2 ไมโครกรัมต่อลิตรด้วยเครื่องดูดกลืนแสงอะตอม หน่วยงานในสหรัฐฯ ยังเตือนว่าห้องปฏิบัติการบางแห่งวัดสารหนูได้ต่ำสุดแค่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร ผล "ไม่พบ" จึงอาจมีค่าใกล้ 10 อยู่ เวลาอ่านผลให้ดูด้วยว่าวิธีตรวจวัดได้ต่ำสุดเท่าไร

เทียบหน่วยให้ถูกก่อนเทียบเกณฑ์

หน่วย เท่ากับ ตัวอย่าง: สารหนู
มิลลิกรัมต่อลิตร (มก./ลิตร) ประมาณ 1 ส่วนในล้านส่วน (ppm) 0.01 มก./ลิตร
ไมโครกรัมต่อลิตร 1 มก./ลิตร = 1,000 ไมโครกรัมต่อลิตร ≈ ส่วนในพันล้านส่วน (ppb) 10 ไมโครกรัมต่อลิตร = 10 ppb

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย คือ เห็นผลว่า "10" ในหน่วย ppb แล้วไปเทียบกับเกณฑ์ "0.01" ในหน่วย มก./ลิตร แล้วคิดว่าเกิน 1,000 เท่า ที่จริงสองค่านี้เท่ากัน

ตัวอย่างสมมติ: ผลตรวจน้ำประปาจุดหนึ่งได้ตะกั่ว 6 ppb เท่ากับ 0.006 มก./ลิตร ต่ำกว่าเกณฑ์ 0.01 จึงผ่านเกณฑ์ ถ้าอีกจุดได้ 15 ppb เท่ากับ 0.015 มก./ลิตร แปลว่าเกินเกณฑ์ ควรหยุดใช้ดื่มและตรวจยืนยัน

ผ่านเกณฑ์ ไม่เท่ากับปลอดภัยร้อยเปอร์เซ็นต์ เกินเกณฑ์ ไม่เท่ากับอันตรายทันที

เกณฑ์ส่วนใหญ่คิดจากการดื่มต่อเนื่องทั้งชีวิต แนวทางของสภาวิจัยการแพทย์และสุขภาพแห่งชาติ ออสเตรเลีย ซึ่งอ้างหลักขององค์การอนามัยโลก อธิบายว่าการเกินเกณฑ์เล็กน้อยในช่วงสั้น ไม่จำเป็นต้องหมายถึงความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นทันที แต่ทุกครั้งที่เกินเกณฑ์ต้องสอบสวนหาสาเหตุ และแจ้งหน่วยงานสาธารณสุข ในทางกลับกัน ผลที่ผ่านเกณฑ์ก็ควรเรียกว่า "ผ่านเกณฑ์มาตรฐาน" ไม่ใช่ "ปลอดภัยร้อยเปอร์เซ็นต์" โดยเฉพาะตะกั่ว ซึ่งไม่มีระดับที่รู้ว่าไม่มีผลเสีย

ผลเกินมาตรฐานน้ำประปา ควรทำอะไรต่อ

ลำดับด้านล่างสังเคราะห์จากคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุขและหน่วยงานด้านน้ำดื่มต่างประเทศ ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้นได้ แต่ถ้าหน่วยงานในพื้นที่มีคำแนะนำเฉพาะ ให้ทำตามหน่วยงานในพื้นที่ก่อน

  1. หยุดใช้น้ำนั้นดื่มและหุงต้มไว้ก่อน ใช้น้ำจากแหล่งที่ตรวจแล้ว เช่น น้ำประปาที่ผ่านเกณฑ์ หรือน้ำบรรจุขวดที่มีเครื่องหมายสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)
  2. ตรวจยืนยันกับห้องปฏิบัติการ ผลจากชุดตรวจภาคสนามเป็นผลคัดกรอง อธิบดีกรมอนามัยเองเรียกการใช้ชุดทดสอบสารหนูภาคสนามว่าเป็นการตรวจสอบเบื้องต้น หน่วยงานในสหรัฐฯ แนะนำให้ตรวจซ้ำเพื่อยืนยันก่อนตัดสินใจลงทุนระบบบำบัด
  3. แจ้งผู้ดูแลระบบน้ำ ถ้าเป็นน้ำประปา แจ้งผู้ผลิตน้ำ ได้แก่ การประปาส่วนภูมิภาค การประปานครหลวง หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท. เช่น เทศบาล องค์การบริหารส่วนตำบล) ที่ดูแลประปาหมู่บ้าน สายด่วนกรมอนามัย 1478 และสายด่วนการประปาส่วนภูมิภาค 1662
  4. ปรึกษาหน่วยบริการสาธารณสุขในพื้นที่ ถ้าดื่มน้ำนั้นมานาน หรือมีอาการผิดปกติ ให้ไปโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือโรงพยาบาลใกล้บ้าน แพทย์จะประเมินว่าควรตรวจเพิ่มหรือไม่
  5. ถ้าจะบำบัด เลือกวิธีที่ได้ผลกับสารนั้นจริง การต้มและการเติมคลอรีนฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดสารหนูและโลหะหนัก วิธีที่หน่วยงานต่าง ๆ อ้างถึง เช่น รีเวิร์สออสโมซิส (RO) การแลกเปลี่ยนไอออน การกลั่น หรือตัวกรองที่รับรองว่ากำจัดสารนั้นได้ และต้องตรวจน้ำซ้ำหลังติดตั้ง เพื่อยืนยันว่าได้ผลจริง

สำหรับระบบประปาหมู่บ้าน การแก้ปัญหาควรเริ่มจากผลตรวจ แล้วเลือกวิธีบำบัดตามชนิดสารที่พบ อ่านแนวทางสำหรับหน่วยงานได้ที่หน้า สำหรับหน่วยงาน

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพา ด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ใช้เวลาประมาณ 5 นาที และรายงานผลเป็นตัวเลขในระดับ ppb ถึง ppm ใช้กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา จึงนำตัวเลขไปเทียบกับเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ได้ทันทีที่จุดเก็บน้ำ

M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ช่วยให้รู้เร็วว่าจุดไหนควรส่งตรวจยืนยันก่อน การยืนยันผลอย่างเป็นทางการยังใช้วิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ในการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก ผลของ M-Sense สอดคล้องกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูวิธีทำงานได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และตัวอย่างการใช้ที่หน้า ใช้งานจริง

คำถามที่พบบ่อย

มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย ฉบับล่าสุดคือฉบับไหน เกณฑ์ที่กรมอนามัยใช้ตัดสินน้ำประปาดื่มได้ในปัจจุบัน คือ เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 มีทั้งหมด 21 รายการ ใน 3 ด้าน คือ กายภาพ เคมี และเชื้อโรค

ค่ามาตรฐานสารหนูในน้ำประปาคือเท่าไร ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb ตามเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ซึ่งเท่ากับค่าแนวทางขององค์การอนามัยโลก ค่า 0.05 ที่เห็นในข่าวบางชิ้นเป็นค่าจากเกณฑ์ฉบับเก่า ไม่ใช่เกณฑ์น้ำดื่มปัจจุบัน

ใบผลตรวจเขียนว่า ND ปลอดภัยแล้วใช่ไหม ND แปลว่าตรวจไม่พบ คือต่ำกว่าระดับที่วิธีนั้นวัดได้ ไม่ได้แปลว่าเป็นศูนย์ ควรดูด้วยว่าวิธีตรวจวัดได้ต่ำสุดเท่าไร ถ้าค่านั้นต่ำกว่าเกณฑ์มาก ผล ND ก็แปลว่าผ่านเกณฑ์

น้ำประปาผ่านมาตรฐานแล้ว ดื่มจากก๊อกที่บ้านได้เลยไหม การรับรองดูที่น้ำจากระบบผลิตและส่งน้ำ คุณภาพที่ก๊อกในบ้านยังขึ้นกับถังพักน้ำและท่อในบ้าน กรมอนามัยแนะนำให้ล้างถังพักน้ำทุก 6 เดือน อ่านต่อในบทความ น้ำประปาดื่มได้ไหม

ผลตรวจน้ำเกินเกณฑ์ ต้องติดต่อใคร แจ้งผู้ผลิตน้ำประปาในพื้นที่ หรือ อปท. ที่ดูแลประปาหมู่บ้าน สายด่วนกรมอนามัย 1478 และถ้ากังวลเรื่องสุขภาพ ให้ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด

อยากรู้ว่าน้ำในพื้นที่ของคุณผ่านเกณฑ์หรือไม่

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค