บทความ

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร ทำงานอย่างไร และใช้ตรวจโลหะหนักในน้ำได้อย่างไร

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า (electrochemical sensor) คืออุปกรณ์ที่อาศัยหลักการเคมีไฟฟ้า เปลี่ยน "สารเคมีที่อยู่ในตัวอย่าง" ให้กลายเป็น "สัญญาณไฟฟ้า" ที่เครื่องอ่านวัดได้ แล้วแปลงเป็นตัวเลขความเข้มข้น ในงานตรวจน้ำ เซนเซอร์แบบนี้ใช้วัดโลหะหนัก เช่น สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ได้ในระดับไมโครกรัมต่อลิตร ด้วยเครื่องขนาดเล็กที่พกไปถึงแหล่งน้ำได้ บทความนี้อธิบายว่าเคมีไฟฟ้าคืออะไร เซนเซอร์มีส่วนประกอบอะไร โพเทนชิโอสแตทและโวลแทมเมทรีทำหน้าที่อะไร และมีข้อควรรู้อะไรบ้างเมื่อนำมาใช้ตรวจน้ำ

ภาพประกอบ 3 มิติ แผ่นเซนเซอร์มีขั้วไฟฟ้าพิมพ์ 3 ขั้ว และหยดน้ำใสหนึ่งหยดวางบนขั้ว อนุภาคในหยดน้ำเคลื่อนเข้าหาขั้วกลาง

เคมีไฟฟ้าคืออะไร

เคมีไฟฟ้า (electrochemistry) คือสาขาของเคมีที่ศึกษาความเชื่อมโยงระหว่างปฏิกิริยาเคมีกับไฟฟ้า หัวใจของเรื่องนี้คือ "การรับและให้อิเล็กตรอน" สารบางชนิดรับอิเล็กตรอน บางชนิดเสียอิเล็กตรอน เมื่อปฏิกิริยาแบบนี้เกิดที่ผิวของขั้วไฟฟ้า อิเล็กตรอนจะไหลผ่านวงจร กลายเป็นกระแสไฟฟ้าที่วัดได้

เราเจอเคมีไฟฟ้าในชีวิตประจำวันมากกว่าที่คิด แบตเตอรี่ในโทรศัพท์ใช้ปฏิกิริยาเคมีสร้างกระแสไฟฟ้า การชุบโลหะใช้ไฟฟ้าทำให้โลหะไปเกาะบนผิวชิ้นงาน ส่วนเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าใช้หลักเดียวกันในทางกลับกัน คือ ใส่แรงดันไฟฟ้าที่ควบคุมได้ แล้ววัดกระแสที่เกิดจากสารในตัวอย่าง เพื่อบอกว่าในตัวอย่างมีสารอะไร และมีมากเท่าไร

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (IUPAC) ให้ความหมายของเซนเซอร์เคมีไว้ว่า เป็นอุปกรณ์ที่แปลงข้อมูลทางเคมี เช่น ความเข้มข้นของสารชนิดหนึ่ง ให้เป็นสัญญาณที่นำไปวิเคราะห์ต่อได้ เซนเซอร์เคมีมักมีสองส่วน คือ

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคือเซนเซอร์เคมีที่ใช้ "ขั้วไฟฟ้า" เป็นส่วนแปลงสัญญาณ ผลที่ได้เป็นกระแสไฟฟ้า แรงดันไฟฟ้า หรือความต้านทานไฟฟ้า ขึ้นกับรูปแบบการวัด

ตัวอย่างที่คนทั่วไปคุ้นเคยที่สุดคือเครื่องตรวจน้ำตาลในเลือดแบบเจาะปลายนิ้ว แผ่นตรวจที่เสียบเข้าเครื่องเป็นขั้วไฟฟ้าขนาดเล็ก เมื่อหยดเลือดลงไป ปฏิกิริยาที่ผิวขั้วจะเกิดกระแสไฟฟ้าตามปริมาณน้ำตาล เครื่องอ่านแปลงกระแสเป็นตัวเลขบนจอ งานทบทวนวิชาการด้านนี้ระบุว่าเครื่องตรวจน้ำตาลแบบนี้เป็นเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าที่ใช้กันแพร่หลาย เซนเซอร์ตรวจโลหะหนักในน้ำใช้แนวคิดเดียวกัน ต่างกันที่สารเป้าหมายและวิธีวัด

ส่วนประกอบหลัก: ขั้วไฟฟ้า 3 ขั้ว

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าสำหรับงานวิเคราะห์ส่วนใหญ่ใช้ระบบ 3 ขั้วไฟฟ้า แต่ละขั้วมีหน้าที่ชัดเจน

ขั้วไฟฟ้า หน้าที่ เปรียบเทียบง่าย ๆ
ขั้วไฟฟ้าทำงาน (working electrode) จุดที่ปฏิกิริยาของสารที่ต้องการวัดเกิดขึ้นจริง สัญญาณที่วัดมาจากขั้วนี้ "เวที" ที่การแสดงเกิดขึ้น
ขั้วไฟฟ้าอ้างอิง (reference electrode) มีแรงดันไฟฟ้าคงที่ ใช้เป็นจุดเทียบ เพื่อให้รู้ว่าขั้วทำงานมีแรงดันเท่าไรอย่างแม่นยำ "ไม้บรรทัด" ที่ต้องไม่ยืดหด
ขั้วไฟฟ้าช่วย (counter electrode หรือ auxiliary electrode) ให้กระแสไฟฟ้าไหลครบวงจร โดยไม่ต้องไหลผ่านขั้วอ้างอิง "ทางระบาย" ที่ทำให้ไม้บรรทัดไม่เสียรูป

เหตุที่ต้องแยกขั้วช่วยออกมา เพราะถ้าปล่อยให้กระแสไหลผ่านขั้วอ้างอิง แรงดันของขั้วอ้างอิงจะเปลี่ยน จุดเทียบก็จะคลาดเคลื่อน การแบ่งหน้าที่เป็น 3 ขั้วจึงทำให้ควบคุมแรงดันที่ขั้วทำงานได้แม่นยำ ซึ่งสำคัญมากเมื่อต้องแยกโลหะหลายชนิดออกจากกัน

โพเทนชิโอสแตท (potentiostat) คือตัวควบคุม

ขั้วไฟฟ้าทั้ง 3 ต่อเข้ากับเครื่องควบคุมที่เรียกว่า โพเทนชิโอสแตท (potentiostat) เครื่องนี้ทำสองงานพร้อมกัน

  1. คุมแรงดัน ตั้งแรงดันไฟฟ้าระหว่างขั้วทำงานกับขั้วอ้างอิงให้เป็นค่าที่ต้องการ หรือค่อย ๆ เปลี่ยนแรงดันตามโปรแกรม
  2. วัดกระแส วัดกระแสไฟฟ้าที่ไหลระหว่างขั้วทำงานกับขั้วช่วย

ในห้องปฏิบัติการวิจัย โพเทนชิโอสแตทอาจเป็นเครื่องตั้งโต๊ะต่อคอมพิวเตอร์ ส่วนในงานภาคสนาม วงจรแบบเดียวกันถูกย่อให้อยู่ในเครื่องอ่านผลแบบพกพา ผู้ใช้ไม่ต้องตั้งค่าเอง เพราะโปรแกรมในเครื่องกำหนดขั้นตอนไว้แล้ว

โวลแทมเมทรี (voltammetry): วิธีอ่าน "ลายนิ้วมือ" ของสาร

โวลแทมเมทรี (voltammetry) คือกลุ่มเทคนิคที่ "เปลี่ยนแรงดันไฟฟ้าแล้วดูว่ากระแสตอบสนองอย่างไร" เมื่อแรงดันถึงระดับที่สารชนิดหนึ่งเกิดปฏิกิริยาได้ กระแสจะเพิ่มขึ้นเป็นยอด ผลที่ได้เป็นกราฟ แกนนอนคือแรงดัน แกนตั้งคือกระแส เรียกว่า โวลแทมโมแกรม (voltammogram)

การอ่านกราฟนี้มีหลักสองข้อ

เครื่องอ่านจะเทียบขนาดยอดกับกราฟมาตรฐานที่สร้างจากสารละลายที่รู้ความเข้มข้นแน่นอน แล้วคำนวณออกมาเป็นตัวเลข เช่น ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ ppb (อ่านเรื่องหน่วยเพิ่มได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร)

โวลแทมเมทรีมีหลายรูปแบบตามวิธีเปลี่ยนแรงดัน เช่น แบบกวาดไปกลับ (cyclic voltammetry) ที่นิยมใช้ศึกษาปฏิกิริยา และแบบพัลส์หรือแบบคลื่นสี่เหลี่ยม (differential pulse และ square wave) ที่ช่วยให้ยอดคมขึ้นและตรวจสารปริมาณน้อยได้ดีขึ้น งานตรวจโลหะหนักมักใช้แบบหลังร่วมกับขั้นตอน "สะสม" ที่จะอธิบายต่อไป

ภาพประกอบ 3 มิติ จอแสดงเส้นกราฟที่มียอดสัญญาณ 3 ยอดสูงต่างกัน ต่อสายกับแผ่นเซนเซอร์ด้านล่าง

สตริปปิงโวลแทมเมทรี (stripping voltammetry): สะสมแล้วปล่อยออก

โลหะหนักในน้ำดื่มมักมีอยู่น้อยมาก เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb และแคดเมียมไม่เกิน 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 3 ppb ถ้าวัดตรง ๆ สัญญาณอาจเล็กเกินกว่าจะแยกออกจากสัญญาณรบกวน จึงมีเทคนิคที่เรียกว่า สตริปปิงโวลแทมเมทรี (stripping voltammetry) ซึ่งแบบที่ใช้กับโลหะหนักบ่อยที่สุดคือ แอโนดิกสตริปปิงโวลแทมเมทรี (anodic stripping voltammetry)

หลักการคือ "สะสมแล้วปล่อยออก" มี 2 ช่วง

  1. ช่วงสะสม ใส่แรงดันไฟฟ้าค่าหนึ่งให้ขั้วทำงานค้างไว้สักครู่ ไอออนโลหะในน้ำจะถูกดึงมาเกาะบนผิวขั้ว ช่วงนี้เหมือนการ "ตักโลหะจากน้ำทั้งหยดมากองรวมไว้ที่เดียว" ยิ่งสะสมนาน โลหะบนผิวยิ่งมาก
  2. ช่วงปล่อยออก ค่อย ๆ เปลี่ยนแรงดันไฟฟ้า โลหะที่เกาะอยู่จะหลุดกลับเป็นไอออน และปล่อยกระแสไฟฟ้าออกมาเป็นยอดสัญญาณ โลหะแต่ละชนิดหลุดที่แรงดันต่างกัน จึงได้หลายยอดในการวัดครั้งเดียว

ขั้นตอนสะสมนี้คือเหตุผลที่เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจโลหะระดับไมโครกรัมต่อลิตรได้ ทั้งที่เครื่องมีขนาดเล็ก ภาพรวมของวิธีนี้เมื่อเทียบกับชุดเทียบสีและห้องปฏิบัติการ อ่านได้ในบทความ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี

ขั้วไฟฟ้าพิมพ์สกรีน (screen printed electrode) ทำให้พกพาได้

สมัยก่อน การวัดเคมีไฟฟ้าต้องใช้ขั้วไฟฟ้าแยกกัน 3 แท่ง จุ่มลงในบีกเกอร์ ต้องล้างและขัดผิวขั้วทุกครั้ง เหมาะกับห้องปฏิบัติการมากกว่าภาคสนาม จุดเปลี่ยนสำคัญคือ ขั้วไฟฟ้าพิมพ์สกรีน (screen printed electrode) ซึ่งพิมพ์หมึกนำไฟฟ้าลงบนแผ่นรองขนาดเล็ก ให้ขั้วทั้ง 3 อยู่บนแผ่นเดียว คล้ายการพิมพ์ลายเสื้อด้วยบล็อกสกรีน

ข้อดีของขั้วแบบนี้ที่บทความทบทวนวิชาการกล่าวถึง ได้แก่

วัสดุนาโนช่วยอะไร

วัสดุนาโนคือวัสดุที่มีขนาดระดับหนึ่งในพันล้านส่วนของเมตร เมื่อเคลือบบนผิวขั้วไฟฟ้า จะเพิ่มพื้นที่ผิวให้โลหะมาเกาะได้มากขึ้น และช่วยให้ขั้ว "เลือกจับ" โลหะบางชนิดได้ดีกว่าชนิดอื่น งานวิจัยด้านเซนเซอร์โลหะหนักทั่วโลกจึงนิยมใช้ขั้วไฟฟ้าพิมพ์สกรีนที่ปรับผิวด้วยวัสดุนาโน ร่วมกับสตริปปิงโวลแทมเมทรีแบบพัลส์หรือแบบคลื่นสี่เหลี่ยม เพื่อตรวจหลายโลหะได้ในระดับต่ำมาก

ข้อควรรู้เมื่อใช้เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจน้ำ

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้ามีจุดแข็งชัดเจน แต่เหมือนเครื่องมือวัดทุกชนิด ผลจะดีได้เมื่อเข้าใจปัจจัยที่มีผล

เรื่องที่มีผล ทำไมจึงสำคัญ ทางที่ใช้จัดการ
ความเป็นกรดด่าง (pH) ของตัวอย่าง ปฏิกิริยาที่ผิวขั้วขึ้นกับความเป็นกรด งานทบทวนเรื่องตะกั่ว 23 การศึกษาพบว่ามักวัดที่ pH ประมาณ 3–5.6 ผสมน้ำยาเตรียมตัวอย่างตามขั้นตอนของชุดตรวจ
สารอินทรีย์และตะกอนในน้ำ อาจเกาะผิวขั้ว ทำให้สัญญาณเล็กลงหรือผิดรูป เตรียมตัวอย่างตามคำแนะนำ น้ำขุ่นมากควรปรึกษาวิธีเตรียมก่อนวัด
โลหะอื่นที่ยอดใกล้กัน ยอดสัญญาณอาจซ้อนกัน ทำให้แยกยากขึ้น ออกแบบขั้วและน้ำยาให้แยกยอดได้ และปรับเทียบด้วยสารมาตรฐาน
เวลาสะสม สะสมนานขึ้นตรวจระดับต่ำได้ดีขึ้น แต่ใช้เวลามากขึ้น งานทบทวนเดียวกันพบว่ามักสะสม 100–400 วินาที ใช้ค่าที่โปรแกรมของเครื่องกำหนดไว้
การปรับเทียบและการฝึกผู้ใช้ ตัวเลขที่อ่านได้ขึ้นกับกราฟมาตรฐานและขั้นตอนที่ถูกต้อง ทำตามคู่มือ และผู้ใช้ควรผ่านการฝึก

ด้วยเหตุนี้ ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้าจึงเหมาะกับงานคัดกรองและเฝ้าระวัง ผลที่จะนำไปใช้อย่างเป็นทางการ เช่น ออกรายงาน หรือตัดสินใจเรื่องที่มีผลต่อคนจำนวนมาก ควรยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ซึ่งใช้เครื่องมืออย่าง ICP-MS และ AAS อ่านต่อได้ที่ ICP-MS และ AAS คืออะไร

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า เทียบกับวิธีอื่นแบบสั้น ๆ

ทุกวิธีมีที่ใช้ของตัวเอง และใช้เสริมกันได้ดี

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา ที่ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ใช้คู่กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา จึงตรวจได้ที่จุดเก็บตัวอย่าง

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน M-Sense ใช้สำหรับคัดกรองและเฝ้าระวัง ส่วนผลที่น่าสงสัยยังส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูขั้นตอนและตัวจำลองการทำงานได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และดูโลหะที่ตรวจได้พร้อมเกณฑ์ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

คำถามที่พบบ่อย

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้ากับเซนเซอร์ทั่วไปต่างกันอย่างไร เซนเซอร์ทั่วไปอาจวัดค่าทางกายภาพ เช่น อุณหภูมิ แสง หรือแรงกด ส่วนเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าวัด "สารเคมี" โดยอาศัยปฏิกิริยาที่ผิวขั้วไฟฟ้า แล้วอ่านออกมาเป็นสัญญาณไฟฟ้า

ทำไมต้องใช้ขั้วไฟฟ้า 3 ขั้ว ใช้ 2 ขั้วไม่ได้หรือ ระบบ 2 ขั้วใช้ได้ในงานบางแบบ แต่ระบบ 3 ขั้วแยกหน้าที่ "จุดเทียบแรงดัน" กับ "ทางไหลของกระแส" ออกจากกัน ทำให้ควบคุมแรงดันที่ขั้วทำงานได้แม่นยำกว่า ซึ่งสำคัญเมื่อต้องแยกโลหะหลายชนิดจากตำแหน่งยอดสัญญาณ

โพเทนชิโอสแตทคืออะไร คือเครื่องที่คุมแรงดันไฟฟ้าของขั้วทำงานเทียบกับขั้วอ้างอิง และวัดกระแสที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ในชุดตรวจภาคสนาม วงจรนี้อยู่ในเครื่องอ่านผลแบบพกพา

สตริปปิงโวลแทมเมทรีต่างจากโวลแทมเมทรีธรรมดาอย่างไร สตริปปิงโวลแทมเมทรีเพิ่มขั้นตอน "สะสม" โลหะไว้บนผิวขั้วก่อน แล้วจึง "ปล่อยออก" เพื่อวัด การสะสมช่วยให้ยอดสัญญาณใหญ่พอที่จะวัดโลหะปริมาณน้อยมากได้

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าแทนห้องปฏิบัติการได้ไหม ไม่ได้แทน แต่ช่วยเสริม เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าช่วยคัดกรองและเฝ้าระวังได้เร็วที่จุดเก็บน้ำ ส่วนห้องปฏิบัติการเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและรายงานทางการ

ถ้าตรวจแล้วค่าเกินเกณฑ์ ควรทำอย่างไร ส่งยืนยันผลด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ แจ้งหน่วยงานที่ดูแลแหล่งน้ำหรือระบบประปาในพื้นที่ และถ้ากังวลเรื่องสุขภาพ ติดต่อโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่ ข้อมูลโลหะแต่ละชนิดอ่านได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด

อยากรู้ว่าเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าเหมาะกับงานตรวจน้ำของหน่วยงานท่านหรือไม่

ถามนาโนเทค · ดูการขอใช้สำหรับหน่วยงาน · ดูการใช้งานจริง

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค