บทความ

ppm คืออะไร ppb คืออะไร อ่านผลตรวจน้ำให้เป็น

ppm คือ "ส่วนในล้านส่วน" (parts per million) ส่วน ppb คือ "ส่วนในพันล้านส่วน" (parts per billion) สำหรับน้ำทั่วไป 1 ppm มีค่าประมาณ 1 มิลลิกรัมต่อลิตร และ 1 ppb มีค่าประมาณ 1 ไมโครกรัมต่อลิตร ไม่ว่าวิธีวัดคุณภาพน้ำจะเป็นแบบไหน ผลตรวจโลหะหนักมักรายงานด้วยหน่วยเหล่านี้ ถ้าแปลงหน่วยเป็น ก็จะเทียบผลตรวจน้ำกับเกณฑ์ได้ถูกต้อง เช่น เกณฑ์สารหนูในน้ำประปาดื่มได้ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 10 ppb

อ่างเก็บน้ำกว้างใหญ่ยามเช้า มีเรือประมงลำเล็กอยู่ไกล

ทำไมต้องรู้เรื่องหน่วย

ผลตรวจน้ำชุดเดียวกันอาจเขียนได้หลายแบบ รายงานจากห้องปฏิบัติการในไทยมักใช้มิลลิกรัมต่อลิตร (มก./ลิตร) เกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (WHO) มักเขียนเป็นไมโครกรัมต่อลิตร ส่วนชุดตรวจภาคสนามหลายแบบแสดงผลเป็น ppb หรือ ppm

ตัวเลขเหล่านี้หมายถึงปริมาณเดียวกัน แต่ใช้หน่วยต่างกัน ถ้าอ่านหน่วยพลาด ตัวเลขอาจคลาดไปถึง 1,000 เท่า เช่น 10 ppb กับ 10 ppm ต่างกัน 1,000 เท่า ทั้งที่ตัวเลขดูเหมือนกัน

ppm คืออะไร

ppm ย่อมาจาก parts per million แปลว่า "ส่วนในล้านส่วน" หมายถึงสารที่สนใจมีอยู่ 1 ส่วน ในของผสมทั้งหมด 1,000,000 ส่วน

ในน้ำ 1 ppm เทียบได้ประมาณ 1 มิลลิกรัมต่อลิตร เหตุผลคือน้ำ 1 ลิตรหนักประมาณ 1 กิโลกรัม หรือ 1,000,000 มิลลิกรัม ถ้ามีสารละลายอยู่ 1 มิลลิกรัม ก็คือ 1 ส่วนในล้านส่วนพอดี

หน่วย ppm มักใช้กับสารที่มีอยู่ในน้ำค่อนข้างมาก เช่น ค่าของแข็งละลายน้ำ ซึ่งเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดไว้ไม่เกิน 500 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือประมาณ 500 ppm

ppb คืออะไร

ppb ย่อมาจาก parts per billion แปลว่า "ส่วนในพันล้านส่วน" เล็กกว่า ppm 1,000 เท่า ในน้ำ 1 ppb เทียบได้ประมาณ 1 ไมโครกรัมต่อลิตร (µg/L) โดย 1 ไมโครกรัม คือ หนึ่งในพันของมิลลิกรัม

โลหะหนักในน้ำดื่มมีเกณฑ์ต่ำมาก จึงนิยมพูดเป็น ppb เพราะอ่านง่ายกว่า เช่น เกณฑ์ปรอทในน้ำประปาดื่มได้ 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร พูดเป็น 1 ppb จะเข้าใจง่ายกว่าเลขทศนิยมสามตำแหน่ง

ตารางแปลงหน่วย

หน่วย ชื่อเต็ม เทียบในน้ำ ตัวอย่าง
ppm ส่วนในล้านส่วน ≈ 1 มิลลิกรัมต่อลิตร 0.3 ppm ≈ 0.3 มก./ลิตร
ppb ส่วนในพันล้านส่วน ≈ 1 ไมโครกรัมต่อลิตร 10 ppb ≈ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร
มก./ลิตร มิลลิกรัมต่อลิตร = 1,000 ไมโครกรัมต่อลิตร 0.01 มก./ลิตร = 10 ไมโครกรัมต่อลิตร
ppm กับ ppb 1 ppm = 1,000 ppb 0.003 ppm = 3 ppb

วิธีแปลงแบบจำง่าย

ข้อควรรู้

การเทียบ ppm กับมิลลิกรัมต่อลิตรแบบนี้ใช้ได้กับน้ำที่ความหนาแน่นประมาณ 1 กรัมต่อมิลลิลิตร เช่น น้ำดื่ม น้ำประปา และน้ำผิวดินทั่วไป สำนักงานสำรวจทางธรณีวิทยาสหรัฐ (USGS) และสำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐ (US EPA) ก็ใช้การเทียบแบบเดียวกันนี้ ส่วนของเหลวที่ข้นหรือเค็มมากต้องคำนวณละเอียดกว่านี้

เกณฑ์โลหะหนัก 4 ชนิด เขียนเป็น ppb

ตารางนี้นำเกณฑ์ที่เป็นมิลลิกรัมต่อลิตรมาแปลงเป็น ppb ให้เทียบง่าย ดูหัวคอลัมน์ทุกครั้งว่าเป็นเกณฑ์ของน้ำแบบไหน

สาร น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 แหล่งน้ำผิวดิน ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) ค่าแนะนำน้ำดื่ม องค์การอนามัยโลก
สารหนู 0.01 มก./ลิตร = 10 ppb 0.01 มก./ลิตร = 10 ppb 10 ไมโครกรัมต่อลิตร (ค่าชั่วคราว)
ตะกั่ว 0.01 มก./ลิตร = 10 ppb 0.05 มก./ลิตร = 50 ppb 10 ไมโครกรัมต่อลิตร (ค่าชั่วคราว)
แคดเมียม 0.003 มก./ลิตร = 3 ppb 0.005 มก./ลิตร = 5 ppb (น้ำที่ความกระด้างไม่เกิน 100 มก./ลิตร) · 0.05 มก./ลิตร = 50 ppb (เกิน 100 มก./ลิตร) 3 ไมโครกรัมต่อลิตร
ปรอท 0.001 มก./ลิตร = 1 ppb 0.002 มก./ลิตร = 2 ppb 6 ไมโครกรัมต่อลิตร (ปรอทอนินทรีย์ ฉบับ 2022)

ทุกค่าเป็นค่า "ไม่เกิน" และใช้กับน้ำคนละแบบ

ข้อควรระวัง: เกณฑ์สารหนูในน้ำดื่มปัจจุบันของกรมอนามัยคือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร (10 ppb) บางแหล่งยังอ้างค่า 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งเป็นค่าจากเกณฑ์ฉบับเก่า ไม่ควรนำมาใช้เทียบกับน้ำดื่มในปัจจุบัน

หยดน้ำหยดเดียวกระทบผิวน้ำนิ่ง

อ่านผลตรวจน้ำทีละขั้น

เมื่อได้ผลตรวจมาแล้ว ลองไล่ 4 ขั้นนี้

  1. ดูหน่วย ผลเป็น ppm ppb มิลลิกรัมต่อลิตร หรือไมโครกรัมต่อลิตร
  2. แปลงให้เป็นหน่วยเดียวกับเกณฑ์ ใช้วิธีคูณหรือหาร 1,000 ข้างต้น
  3. เลือกเกณฑ์ให้ตรงกับชนิดของน้ำ น้ำประปาที่ใช้ดื่ม หรือน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน
  4. เทียบ แล้วดูว่าห่างจากเกณฑ์แค่ไหน ถ้าต้องการรู้ว่าเกินกี่เท่า ให้นำค่าที่วัดได้หารด้วยค่าเกณฑ์ในหน่วยเดียวกัน

ตัวอย่างสมมติที่ 1: ค่าต่ำกว่าเกณฑ์

ตัวอย่างสมมติ: ตรวจน้ำประปาที่ใช้ดื่ม ได้สารหนู 4 ppb

ตัวอย่างสมมติที่ 2: ค่าเกินเกณฑ์

ตัวอย่างสมมติ: ตรวจน้ำประปาที่ใช้ดื่ม ได้สารหนู 0.025 มก./ลิตร

ตัวอย่างสมมติที่ 3: เลือกเกณฑ์ผิดชุด

ตัวอย่างสมมติ: ตรวจน้ำในแม่น้ำ ได้ตะกั่ว 30 ppb (0.03 มก./ลิตร)

ตัวอย่างสมมติที่ 4: อ่านหน่วยพลาด

ตัวอย่างสมมติ: หน้าจอแสดงสารหนู "8" หน่วย ppb แต่จดลงสมุดเป็น 8 ppm

ตัวอย่างจากข้อมูลจริง: ก่อนและหลังปรับปรุงระบบประปา

ในงานปรับปรุงระบบประปาหมู่บ้านของนาโนเทคที่บ้านริมกก ตำบลแม่ยาว อำเภอเมืองเชียงราย สารหนูในน้ำดิบวัดได้ 0.069 มิลลิกรัมต่อลิตร และลดลงเหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร ที่หอถังสูงหลังผ่านระบบ

จุดตรวจ มก./ลิตร ppb เทียบเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ 10 ppb
น้ำดิบก่อนเข้าระบบ 0.069 69 ประมาณ 6.9 เท่าของเกณฑ์
หอถังสูงหลังผ่านระบบ 0.0035 3.5 ต่ำกว่าเกณฑ์

เมื่อแปลงเป็น ppb จะเห็นภาพชัดขึ้นว่า น้ำดิบมีสารหนู 69 ppb แต่หลังผ่านระบบเหลือ 3.5 ppb ซึ่งต่ำกว่าเกณฑ์ 10 ppb ตัวอย่างนี้ยังแสดงว่า ตัวเลขน้ำดิบใช้ตัดสินใจว่าต้องบำบัด ส่วนตัวเลขหลังผ่านระบบใช้ยืนยันว่าระบบได้ผล

จดผลตรวจน้ำอย่างไรให้ใช้ต่อได้

ผลตรวจครั้งเดียวบอกได้แค่ ณ วันนั้น แต่ถ้าจดอย่างเป็นระบบ ผลหลายครั้งจะบอกแนวโน้มได้ ควรจดอย่างน้อยดังนี้

ถ้าจดค่าเป็นหน่วยเดียวกันตลอด เช่น ppb ทั้งหมด จะเทียบผลแต่ละครั้งได้ง่าย และเห็นทันทีว่าค่าขึ้นหรือลง

หน่วยอื่นที่พบในผลตรวจน้ำ

ไม่ใช่ทุกรายการในผลตรวจน้ำที่ใช้ ppm หรือ ppb

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense ชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพาของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm สำหรับโลหะหนัก 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพาที่จุดเก็บตัวอย่าง เมื่อได้ค่าเป็นตัวเลข เจ้าหน้าที่จึงเทียบกับเกณฑ์ได้ทันทีตามวิธีในบทความนี้ และเห็นว่าค่าใกล้หรือเกินเกณฑ์แค่ไหน ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ส่วนผลที่น่าสงสัยส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ

ดูหลักการได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และเปรียบเทียบวิธีตรวจแบบต่าง ๆ ได้ในบทความ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี

คำถามที่พบบ่อย

ppm คือ อะไร เท่ากับกี่มิลลิกรัมต่อลิตร ppm คือส่วนในล้านส่วน ในน้ำทั่วไป 1 ppm เท่ากับประมาณ 1 มิลลิกรัมต่อลิตร

1 ppm เท่ากับกี่ ppb 1 ppm เท่ากับ 1,000 ppb เพราะ ppb เป็นหน่วยที่เล็กกว่า ppm 1,000 เท่า

เกณฑ์สารหนูในน้ำดื่มคือกี่ ppb เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 10 ppb ตรงกับค่าแนะนำขององค์การอนามัยโลก 10 ไมโครกรัมต่อลิตร

ทำไมเกณฑ์ตะกั่วในแม่น้ำ (50 ppb) สูงกว่าเกณฑ์น้ำประปา (10 ppb) เพราะเป็นเกณฑ์ของน้ำคนละแบบ เกณฑ์แหล่งน้ำผิวดินใช้ประเมินน้ำดิบในแม่น้ำลำคลอง ส่วนเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ใช้กับน้ำที่ผ่านการผลิตแล้วและจะใช้ดื่ม

ผลตรวจเขียนว่า µg/L คืออะไร µg/L คือไมโครกรัมต่อลิตร ในน้ำมีค่าประมาณเท่ากับ ppb เช่น 3 µg/L ประมาณ 3 ppb

ค่าที่วัดได้ใกล้เกณฑ์ ควรทำอย่างไร ตรวจซ้ำเพื่อดูแนวโน้ม และถ้าผลเกินเกณฑ์หรือน่าสงสัย ให้ยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ แจ้งหน่วยงานที่ดูแลแหล่งน้ำหรือระบบประปาในพื้นที่ ส่วนเรื่องสุขภาพ ติดต่อโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่

อยากรู้ว่าผลตรวจน้ำในพื้นที่ของท่านหมายถึงอะไร

ถามนาโนเทค · ดูสารที่ตรวจได้ และเกณฑ์

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค