บทความ

ICP-MS และ AAS คืออะไร ตรวจโลหะหนักในห้องปฏิบัติการอย่างไร ต่างจากชุดตรวจภาคสนามตรงไหน

ICP-MS และ AAS คือเครื่องมือหลักที่ห้องปฏิบัติการใช้ตรวจโลหะหนักในน้ำ ICP-MS ใช้พลาสมาอุณหภูมิสูงเปลี่ยนธาตุให้เป็นไอออนแล้วแยกนับตามมวล ตรวจได้หลายธาตุพร้อมกันในระดับต่ำมาก ส่วน AAS คือการวัดว่าอะตอมของโลหะ "ดูดกลืนแสง" ไปเท่าไร มักวัดทีละธาตุ และมีหลายแบบที่เหมาะกับโลหะต่างชนิด ทั้งสองวิธีเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและออกรายงานทางการ บทความนี้อธิบายว่าแต่ละเครื่องทำงานอย่างไร การส่งตัวอย่างน้ำไปวิเคราะห์โลหะหนักต้องเตรียมอะไร และบทบาทของห้องปฏิบัติการต่างจากชุดตรวจภาคสนามตรงไหน

ภาพประกอบ 3 มิติ เส้นทางตัวอย่างน้ำจากริมแม่น้ำ ขึ้นรถขนส่ง ไปถึงอาคารห้องปฏิบัติการกลาง

ทำไมการตรวจโลหะหนักในน้ำต้องใช้เครื่องมือเฉพาะ

โลหะหนักในน้ำดื่มเป็นอันตรายได้แม้มีอยู่น้อยมาก เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ตะกั่วไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แคดเมียมไม่เกิน 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร และปรอทไม่เกิน 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร ถ้าแปลงเป็นหน่วยที่เล็กลง สารหนู 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 10 ppb หรือประมาณ 10 ส่วนในพันล้านส่วน (อ่านเรื่องหน่วยได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร)

การวัดสารปริมาณน้อยขนาดนี้ให้เชื่อถือได้ ต้องใช้เครื่องมือที่ไวมาก มีระบบแก้สิ่งรบกวน และมีการควบคุมคุณภาพของผลวิเคราะห์ทุกขั้นตอน นี่คือเหตุผลที่ห้องปฏิบัติการยังเป็นวิธีอ้างอิง แม้จะมีชุดตรวจภาคสนามที่ใช้ง่ายขึ้นมากแล้ว

ICP-MS คืออะไร

ICP-MS ย่อมาจาก Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry แปลแบบเข้าใจง่ายว่า "การวัดมวลของธาตุด้วยพลาสมา" สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐ (US EPA) มีวิธีมาตรฐานสำหรับตรวจธาตุในน้ำด้วย ICP-MS คือ Method 200.8 ซึ่งครอบคลุมธาตุ 21 ชนิด รวมทั้งสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ในน้ำบาดาล น้ำผิวดิน และน้ำดื่ม

ICP-MS ทำงานอย่างไร

ตามคำอธิบายในวิธีมาตรฐานดังกล่าว การวัดมี 4 ช่วงหลัก

  1. พ่นเป็นละออง ตัวอย่างน้ำที่เตรียมแล้วถูกพ่นเป็นละอองฝอย ส่งเข้าสู่พลาสมา
  2. เปลี่ยนเป็นไอออนในพลาสมา พลาสมาคือแก๊สอาร์กอนที่ถูกกระตุ้นด้วยคลื่นความถี่วิทยุจนร้อนจัด ในนั้นน้ำระเหยไป สารแตกตัวเป็นอะตอม และอะตอมเสียอิเล็กตรอนกลายเป็นไอออน
  3. แยกตามมวล ไอออนถูกดึงผ่านช่องสุญญากาศเข้าสู่เครื่องแยกมวล ซึ่งคัดไอออนตาม "อัตราส่วนมวลต่อประจุ" ธาตุแต่ละชนิดมีมวลเฉพาะตัว จึงแยกออกจากกันได้
  4. นับไอออน ตัวตรวจวัดนับจำนวนไอออนของแต่ละมวล ยิ่งนับได้มาก แสดงว่าธาตุนั้นมีมาก แล้วคำนวณเทียบกับสารมาตรฐานเป็นความเข้มข้น

ลองนึกภาพเครื่องคัดแยกเหรียญอัตโนมัติ ที่แยกเหรียญตามน้ำหนักลงช่องต่าง ๆ แล้วนับว่าแต่ละช่องมีกี่เหรียญ ICP-MS ทำแบบเดียวกันกับไอออนของธาตุ

จุดแข็งและข้อจำกัดของ ICP-MS

ICP-OES ญาติใกล้ชิดของ ICP-MS

ห้องปฏิบัติการหลายแห่งมีเครื่อง ICP-OES (Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry) ด้วย เครื่องนี้ใช้พลาสมาแบบเดียวกัน แต่แทนที่จะแยกไอออนตามมวล จะวัด "แสงที่ธาตุเปล่งออกมา" เมื่อถูกกระตุ้นในพลาสมา ธาตุแต่ละชนิดเปล่งแสงที่ความยาวคลื่นเฉพาะตัว ICP-OES ตรวจได้หลายธาตุพร้อมกันเช่นกัน US EPA มีวิธีมาตรฐานสำหรับน้ำคือ Method 200.7 ห้องปฏิบัติการจะเลือกใช้ ICP-OES หรือ ICP-MS ตามชนิดธาตุและระดับความเข้มข้นที่ต้องการวัด งานตรวจน้ำชุมชนที่ขอนแก่นของทีมวิจัยนาโนเทคและคณะ ก็ใช้ทั้ง AAS, ICP-MS และ ICP-OES ในห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง

AAS คืออะไร

AAS ย่อมาจาก Atomic Absorption Spectrometry หรือ "การวัดการดูดกลืนแสงของอะตอม" เป็นเทคนิคที่ห้องปฏิบัติการใช้ตรวจโลหะมานาน

AAS ทำงานอย่างไร

วิธีมาตรฐาน Method 7000B ของ US EPA อธิบายหลักการไว้ดังนี้

  1. ทำให้เป็นอะตอม ตัวอย่างถูกดูดเข้าไปในเปลวไฟ ความร้อนทำให้โลหะแตกตัวเป็นอะตอมอิสระ
  2. ฉายแสงเฉพาะธาตุ หลอดไฟชนิดพิเศษ (hollow cathode lamp) ปล่อยแสงที่ความยาวคลื่นเฉพาะของโลหะที่ต้องการวัด ผ่านเปลวไฟไป
  3. วัดแสงที่หายไป อะตอมของโลหะชนิดนั้นจะดูดกลืนแสงความยาวคลื่นนี้ไว้ ยิ่งมีอะตอมมาก แสงที่ทะลุไปถึงตัวตรวจวัดยิ่งน้อย ปริมาณแสงที่ถูกดูดกลืนจึงบอกความเข้มข้นของโลหะ

เปรียบง่าย ๆ เหมือนการฉายไฟฉายสีเฉพาะผ่านม่านหมอก ถ้าในหมอกมีสารที่ "กินแสงสีนั้น" อยู่มาก แสงที่ทะลุออกมาก็จะหรี่ลง เพราะแสงแต่ละสีใช้กับโลหะได้ชนิดเดียว AAS จึงมักวัดทีละธาตุ และเปลี่ยนหลอดไฟตามธาตุที่ต้องการ

AAS มีหลายแบบ เลือกตามโลหะ

AAS แบบเปลวไฟใช้ได้ดีกับโลหะหลายชนิดที่ความเข้มข้นไม่ต่ำมาก ถ้าต้องการวัดระดับต่ำกว่านั้น วิธีมาตรฐานแนะนำให้ใช้แบบเฉพาะทาง ได้แก่

เอกสารพื้นฐานของ WHO เรื่องสารหนูในน้ำดื่มระบุว่า GF-AAS, HG-AAS และ ICP-MS เป็นวิธีที่ไวกว่าวิธีอื่นสำหรับสารหนู ข้อมูลเรื่องสารหนูเพิ่มเติมอ่านได้ที่ สารหนูคืออะไร

ตารางเทียบเครื่องมือห้องปฏิบัติการ

เครื่องมือ วัดอะไร จำนวนธาตุต่อการวิเคราะห์ มักใช้กับ
ICP-MS จำนวนไอออนแยกตามมวล หลายธาตุพร้อมกัน โลหะหนักหลายชนิดที่ระดับต่ำมาก รวมถึงสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม
ICP-OES แสงที่ธาตุเปล่งออกมาในพลาสมา หลายธาตุพร้อมกัน ธาตุหลายชนิดในน้ำ เลือกใช้ตามระดับความเข้มข้น
AAS แบบเปลวไฟ แสงที่อะตอมดูดกลืนในเปลวไฟ ทีละธาตุ โลหะที่ความเข้มข้นไม่ต่ำมาก
GF-AAS (เตาแกรไฟต์) แสงที่อะตอมดูดกลืนในหลอดแกรไฟต์ ทีละธาตุ ตะกั่ว แคดเมียม ระดับต่ำ
HG-AAS (สร้างไฮไดรด์) แสงที่ดูดกลืนหลังเปลี่ยนเป็นแก๊ส ทีละธาตุ สารหนู
CV-AAS (ไอเย็น) แสงที่ไอปรอทดูดกลืน ปรอทอย่างเดียว ปรอท

ทุกวิธีในตารางนี้เป็นเครื่องมือมาตรฐาน การเลือกใช้ขึ้นกับชนิดโลหะ ระดับที่ต้องการวัด จำนวนตัวอย่าง และเครื่องมือที่ห้องปฏิบัติการแต่ละแห่งมี

ภาพประกอบ 3 มิติ หลอดตัวอย่างน้ำใส 6 หลอดเรียงในชั้นวาง

ส่งตัวอย่างน้ำไปห้องปฏิบัติการ ต้องเตรียมอะไร

ผลวิเคราะห์ที่ดีเริ่มจากตัวอย่างที่ดี ถ้าเก็บผิดวิธี เครื่องที่ไวที่สุดก็ให้ผลที่ไม่สะท้อนน้ำจริง ข้อควรรู้มีดังนี้

  1. ติดต่อห้องปฏิบัติการก่อนเก็บ ถามว่าต้องใช้ขวดแบบไหน ปริมาณเท่าไร และต้องเก็บรักษาอย่างไร ห้องปฏิบัติการหลายแห่งเตรียมขวดให้ เพราะขวดต้องสะอาดปราศจากโลหะ
  2. บอกให้ชัดว่าอยากรู้อะไร จะตรวจ "โลหะทั้งหมดในน้ำ" หรือ "เฉพาะส่วนที่ละลายน้ำ" สองแบบนี้เตรียมตัวอย่างต่างกัน ตามวิธีมาตรฐาน Method 200.8 ถ้าต้องการเฉพาะส่วนที่ละลายน้ำ ต้องกรองตัวอย่างผ่านแผ่นกรองขนาดรู 0.45 ไมโครเมตร ตั้งแต่ตอนเก็บหรือเร็วที่สุดหลังเก็บ
  3. การเติมกรด ตัวอย่างสำหรับตรวจโลหะมักต้องเติมกรดไนตริกให้ค่า pH ต่ำกว่า 2 เพื่อไม่ให้โลหะเกาะผนังขวดหรือตกตะกอน วิธีมาตรฐานเดียวกันระบุว่าจะเติมที่ภาคสนามหรือเติมเมื่อถึงห้องปฏิบัติการก็ได้ กรดเข้มข้นเป็นอันตราย ให้ทำตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการที่รับตรวจเท่านั้น
  4. ติดฉลากและจดบันทึก ระบุจุดเก็บ วันที่ เวลา และผู้เก็บ เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้
  5. ตัวอย่างเปล่าภาคสนาม งานที่ต้องการความเชื่อมั่นสูง อาจเตรียม "ตัวอย่างเปล่า" คือน้ำบริสุทธิ์ที่ใส่ขวดและกรดแบบเดียวกัน ส่งไปพร้อมกัน เพื่อตรวจว่าขวดหรือกรดไม่ได้ปนเปื้อนโลหะ

ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง ISO/IEC 17025 หมายความว่าอะไร

ISO/IEC 17025 คือมาตรฐานสากลว่าด้วยข้อกำหนดทั่วไปสำหรับความสามารถของห้องปฏิบัติการทดสอบและสอบเทียบ ฉบับปัจจุบันคือ พ.ศ. 2560 (ค.ศ. 2017) มาตรฐานนี้ดูทั้งความสามารถทางวิชาการ ความเป็นกลาง และการทำงานที่สม่ำเสมอ เพื่อให้ผลทดสอบเชื่อถือได้

สิ่งที่ควรรู้เมื่อเลือกห้องปฏิบัติการ

ห้องปฏิบัติการต่างจากชุดตรวจภาคสนามตรงไหน

ห้องปฏิบัติการกับชุดตรวจภาคสนามไม่ได้แข่งกัน แต่ทำงานคนละขั้น

ห้องปฏิบัติการ (ICP-MS, AAS) ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า ชุดตรวจแบบเทียบสี
ผลที่ได้ ตัวเลขยืนยันผล ตัวเลข ณ จุดเก็บน้ำ ช่วงค่าจากการเทียบสี
ที่ตรวจ ในห้องปฏิบัติการ ต้องขนส่งตัวอย่าง ที่แหล่งน้ำ ใช้คู่กับเครื่องอ่านผล ที่แหล่งน้ำ ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า
จุดแข็ง แม่นยำและไวที่สุด มีระบบควบคุมคุณภาพ เป็นวิธีอ้างอิง ได้ตัวเลขเร็ว ตรวจหลายโลหะในครั้งเดียว ตรวจซ้ำได้บ่อย ใช้ง่าย พกสะดวก ตรวจได้หลายจุด
ข้อจำกัด ต้องรอผล ใช้เครื่องมือและผู้ชำนาญเฉพาะ ต้องเตรียมตัวอย่างและปรับเทียบดี ใช้คัดกรอง มักตรวจทีละสาร อ่านด้วยตา
บทบาท ยืนยันผล รายงานทางการ คัดกรองและเฝ้าระวัง คัดกรองกว้าง ๆ

ในงานจริง ชุดตรวจภาคสนามช่วยตอบว่า "จุดไหนน่าสงสัย ควรส่งตรวจ" ส่วนห้องปฏิบัติการตอบว่า "ค่าจริงเป็นเท่าไร ใช้อ้างอิงได้" การแบ่งงานแบบนี้ทำให้ทรัพยากรของห้องปฏิบัติการไปอยู่กับตัวอย่างที่สำคัญที่สุด อ่านภาพรวมทั้ง 3 วิธีได้ที่ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี และหลักการของเซนเซอร์ภาคสนามได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที จึงเหมาะกับขั้นคัดกรองและเฝ้าระวังที่จุดเก็บน้ำ

M-Sense ไม่ได้มาแทนห้องปฏิบัติการ แต่ทำงานร่วมกัน M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และผลที่น่าสงสัยยังส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูโลหะที่ตรวจได้และเกณฑ์ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และดูการใช้งานจริงที่หน้า ใช้งานจริง

คำถามที่พบบ่อย

ICP-MS กับ AAS แบบไหนดีกว่า ไม่มีแบบไหนดีกว่าในทุกกรณี ICP-MS ตรวจได้หลายธาตุพร้อมกันในระดับต่ำมาก ส่วน AAS วัดทีละธาตุ แต่มีแบบเฉพาะทางที่ไวสำหรับโลหะบางชนิด เช่น HG-AAS สำหรับสารหนู และ CV-AAS สำหรับปรอท ห้องปฏิบัติการเลือกตามชนิดโลหะและระดับที่ต้องการวัด

AAS คือการตรวจแบบไหน ใช้ตรวจน้ำดื่มได้ไหม AAS คือการวัดว่าอะตอมของโลหะดูดกลืนแสงความยาวคลื่นเฉพาะไปเท่าไร ใช้ตรวจโลหะในน้ำได้ รวมทั้งน้ำดื่ม โดยเลือกแบบให้เหมาะกับโลหะและระดับที่ต้องการวัด

ตรวจสารหนูในน้ำ ห้องปฏิบัติการใช้วิธีไหน เอกสารพื้นฐานขององค์การอนามัยโลกระบุว่า GF-AAS, HG-AAS และ ICP-MS เป็นวิธีที่ไวกว่าวิธีอื่นสำหรับสารหนูในน้ำดื่ม ห้องปฏิบัติการแต่ละแห่งอาจใช้วิธีต่างกัน ควรดูวิธีที่ระบุในรายงานผล

ทำไมต้องเติมกรดในขวดตัวอย่าง เพื่อให้โลหะยังละลายอยู่ในน้ำ ไม่เกาะผนังขวดหรือตกตะกอนระหว่างรอวิเคราะห์ วิธีมาตรฐานกำหนดให้ค่า pH ต่ำกว่า 2 แต่กรดเป็นอันตราย ควรทำตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการที่รับตรวจ

ผลจากชุดตรวจภาคสนามกับห้องปฏิบัติการไม่ตรงกันพอดี เชื่ออันไหน ใช้ผลห้องปฏิบัติการเป็นผลอ้างอิงเมื่อต้องตัดสิน ผลอาจต่างกันได้จากหลักการวัด ความไว สิ่งรบกวน และเวลาที่เก็บตัวอย่างต่างกัน ชุดตรวจภาคสนามมีไว้ช่วยคัดกรองและติดตามแนวโน้ม

ผลห้องปฏิบัติการเกินเกณฑ์ ต้องทำอย่างไรต่อ แจ้งหน่วยงานที่ดูแลแหล่งน้ำหรือระบบประปาในพื้นที่ เพื่อหาวิธีจัดการ และถ้ากังวลเรื่องสุขภาพ ติดต่อโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่

หน่วยงานของท่านต้องการคัดกรองโลหะหนักก่อนส่งห้องปฏิบัติการ

ถามนาโนเทค · ดูการขอใช้สำหรับหน่วยงาน · M-Sense ทำงานอย่างไร

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค