บทความ

สารหนูคืออะไร มาจากไหน อันตรายอย่างไร และตรวจได้อย่างไร

สารหนู (arsenic) คือสารที่มีอยู่ตามธรรมชาติในเปลือกโลก เป็นส่วนประกอบของแร่หลายชนิด และละลายลงน้ำบาดาลได้ในบางพื้นที่ ผู้ที่ดื่มน้ำที่มีสารหนูสูงต่อเนื่องเป็นเวลานานมีความเสี่ยงต่อโรคผิวหนังและมะเร็งบางชนิดเพิ่มขึ้น แต่การได้รับสารหนูไม่ได้แปลว่าจะเกิดโรคเสมอไป ปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับคือสิ่งสำคัญ สารหนูในน้ำมองไม่เห็นและไม่มีกลิ่น วิธีเดียวที่จะรู้ได้คือการตรวจน้ำ

บ่อน้ำตื้นขอบปูนพร้อมถังตักน้ำ ในลานบ้านไม้ชนบทภาคเหนือ

สารหนูคืออะไร

สารหนูมีอยู่ทั่วไปในเปลือกโลก โดยเฉลี่ยราว 5 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และเป็นส่วนประกอบของแร่กว่า 200 ชนิด แร่ที่สำคัญคืออาร์เซโนไพไรต์ (arsenopyrite) และแร่กลุ่มซัลไฟด์ (sulfide) อื่น ๆ

สารหนูพบได้หลายรูปแบบทางเคมี แบ่งกว้าง ๆ เป็น 2 กลุ่ม

ความต่างนี้สำคัญเวลาอ่านข่าวหรือผลตรวจ เพราะ "มีสารหนู" ในอาหารกับ "มีสารหนู" ในน้ำบาดาลอาจหมายถึงสารคนละรูปแบบ

สารหนูมาจากไหน

สารหนูในน้ำมาได้ทั้งจากธรรมชาติ จากกิจกรรมของมนุษย์ หรือทั้งสองอย่างรวมกัน

แหล่งจากธรรมชาติ

น้ำธรรมชาติทั่วไปมีสารหนูราว 1–2 ไมโครกรัมต่อลิตร แต่ในพื้นที่ที่มีแหล่งสารหนูตามธรรมชาติ ค่าอาจสูงได้ถึง 12 มิลลิกรัมต่อลิตร

แหล่งจากกิจกรรมของมนุษย์

ผลตรวจน้ำจุดเดียวบอกไม่ได้ว่าสารหนูมาจากไหน การหาต้นทางต้องสอบสวนในพื้นที่ เช่น ตรวจตะกอน และตรวจหลายจุดในหลายช่วงเวลา

ทำไมน้ำบาดาลจึงเป็นเรื่องสำคัญ

องค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ระบุว่าน้ำบาดาลที่ปนเปื้อนเป็นภัยด้านสาธารณสุขจากสารหนูที่ใหญ่ที่สุด คนได้รับสารหนูได้ทั้งจากการดื่มน้ำนั้น จากพืชที่รดด้วยน้ำนั้น และจากอาหารที่ปรุงด้วยน้ำนั้น ถ้าน้ำดื่มมีสารหนูตั้งแต่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตรขึ้นไป น้ำดื่มจะกลายเป็นแหล่งหลักที่คนได้รับสารหนู และในพื้นที่ที่กินแกงหรือซุปเป็นหลัก น้ำที่ใช้ปรุงอาหารจะยิ่งเพิ่มปริมาณที่ได้รับ

องค์การอนามัยโลกประเมินว่าทั่วโลกมีประมาณ 140 ล้านคนใน 70 ประเทศเป็นอย่างน้อย ที่ดื่มน้ำซึ่งมีสารหนูเกิน 10 ไมโครกรัมต่อลิตร

สารหนูอันตรายอย่างไร

หลักคิดก่อนอ่าน: ได้รับสาร ไม่เท่ากับเป็นโรค

ผลต่อสุขภาพขึ้นกับปริมาณที่ได้รับ ระยะเวลา รูปแบบทางเคมีของสาร และปัจจัยของแต่ละคน เช่น อายุ ภาวะโภชนาการ และการสูบบุหรี่ องค์การอนามัยโลกเองระบุว่าความเสี่ยงที่ระดับต่ำ ๆ ยังมีความไม่แน่นอนสูง ข้อมูลด้านล่างจึงเป็นผลที่พบเมื่อ ได้รับสารหนูสูงต่อเนื่องเป็นเวลานาน ไม่ใช่สิ่งที่จะเกิดกับทุกคนที่เคยสัมผัส

ผลที่พบเมื่อได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน

กลุ่มที่ควรดูแลเป็นพิเศษ คือทารกในครรภ์ ทารก และเด็กเล็ก

IARC จัดสารหนูไว้กลุ่มไหน และหมายความว่าอะไร

องค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติ (International Agency for Research on Cancer หรือ IARC) ซึ่งเป็นหน่วยงานในองค์การอนามัยโลก จัดสารหนูและสารประกอบอนินทรีย์ของสารหนูไว้ใน กลุ่ม 1 คือมีหลักฐานว่าก่อมะเร็งในคน และจัด "สารหนูในน้ำดื่ม" ไว้ในกลุ่ม 1 ด้วย

การจัดกลุ่มนี้บอก ความหนักแน่นของหลักฐาน ว่าสารนั้นก่อมะเร็งได้หรือไม่ ไม่ได้บอกว่าสารนั้นแรงแค่ไหน หรือได้รับเท่าไรจึงเป็นอันตราย การรู้ว่าสารหนูอยู่กลุ่ม 1 จึงไม่ได้แปลว่าการได้รับปริมาณน้อยครั้งหนึ่งจะทำให้เป็นมะเร็ง

หินกรวดหลากสีใต้น้ำใสตื้นในลำธาร

เกณฑ์สารหนูในน้ำ มีกี่ชุด ใช้กับน้ำแบบไหน

เกณฑ์สารหนูของไทยและองค์การอนามัยโลกใช้ค่าเดียวกันคือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่เกณฑ์แต่ละชุดใช้กับน้ำคนละแบบ เวลาอ่านผลต้องดูให้ตรงชุด

เกณฑ์ ใช้กับน้ำแบบไหน สารหนู
เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำประปาที่ใช้ดื่ม ไม่เกิน 0.01 มก./ลิตร
มาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) น้ำในแม่น้ำ ลำคลอง ซึ่งยังไม่ใช่น้ำดื่ม ไม่เกิน 0.01 มก./ลิตร
แนวทางคุณภาพน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลก ฉบับที่ 4 (พิมพ์ปี 2565) น้ำดื่ม 0.01 มก./ลิตร (ค่าชั่วคราว)

0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือราว 10 ส่วนในพันล้านส่วน (ppb) อ่านวิธีเทียบหน่วยเพิ่มได้ในบทความ ppm กับ ppb คืออะไร

"ค่าชั่วคราว" แปลว่าอะไร

องค์การอนามัยโลกกำหนดค่า 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร เป็น ค่าชั่วคราว (provisional guideline value) เพราะกำหนดตามความยากในการกำจัดสารหนูออกจากน้ำ และขีดจำกัดของการตรวจวัด ไม่ได้เป็นค่าที่พิสูจน์แล้วว่าปลอดภัย องค์การอนามัยโลกจึงแนะนำให้รักษาระดับสารหนูให้ต่ำที่สุดเท่าที่ทำได้

ในทางกลับกัน การเกินเกณฑ์เล็กน้อยในช่วงสั้น ๆ ไม่จำเป็นต้องหมายถึงความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นทันที เพราะเกณฑ์ส่วนใหญ่คิดจากการดื่มต่อเนื่องตลอดชีวิต แต่ทุกครั้งที่ผลเกินเกณฑ์ ควรตรวจยืนยันและแจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ต้มน้ำหรือเติมคลอรีน ช่วยกำจัดสารหนูได้ไหม

ไม่ได้ การต้มน้ำฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดสารหนู ถ้าต้มนานจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นของสารหนูอาจสูงขึ้นด้วย การเติมคลอรีนก็ไม่กำจัดสารหนูเช่นกัน กระทรวงสาธารณสุขไทยให้คำแนะนำเรื่องนี้ไว้ตรงกับหน่วยงานต่างประเทศ

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้เปลี่ยนไปใช้แหล่งน้ำที่มีสารหนูต่ำและปลอดเชื้อ เช่น น้ำฝน หรือน้ำผิวดินที่ผ่านการบำบัด ส่วนน้ำที่มีสารหนูสูงยังใช้อาบและซักล้างได้ อย่างไรก็ตาม ในพื้นที่ที่มีประกาศแจ้งเตือน ให้ทำตามคำแนะนำของหน่วยงานในพื้นที่ก่อน

ถ้าจะบำบัดน้ำเอง ต้องเลือกวิธีที่ได้ผลกับสารหนูจริง เช่น ระบบรีเวิร์สออสโมซิส (reverse osmosis) การแลกเปลี่ยนไอออน (ion exchange) หรือการกลั่น และต้องตรวจน้ำซ้ำหลังติดตั้งเพื่อยืนยันว่าได้ผล

สารหนูในบริบทของประเทศไทย

ร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช

อำเภอร่อนพิบูลย์เป็นพื้นที่ที่มีงานศึกษาเรื่องสารหนูมากที่สุดในไทย พื้นที่นี้มีประวัติทำเหมืองแร่ดีบุกมาราว 100 ปี และมีรายงานโรคผิวหนังจากสารหนูครั้งแรกในปี 2530 งานวิจัยปี 1996 (พ.ศ. 2539) พบสารหนูละลายในน้ำสูงกว่าเกณฑ์น้ำดื่มขององค์การอนามัยโลกได้ถึง 500 เท่า โดยน้ำใต้ดินชั้นตื้นปนเปื้อนมากกว่าชั้นหินปูนด้านล่าง

บทเรียนสำคัญจากร่อนพิบูลย์คือ การเปลี่ยนแหล่งน้ำดื่มเป็นมาตรการหลัก การสำรวจ 3,849 ครัวเรือนพบว่าสัดส่วนครัวเรือนที่ใช้น้ำปลอดภัย (น้ำฝน น้ำประปา น้ำบ่อบาดาลลึก) เพื่อดื่ม เพิ่มจากร้อยละ 72.5 ในปี 2537 เป็นร้อยละ 93.6 ในปี 2540 แต่ครัวเรือนที่ใช้น้ำประปาดื่มยังมีเพียงร้อยละ 3.6 แม้จะมีประปาแล้ว ข้อมูลนี้ชี้ว่าคนจะเลือกใช้น้ำดื่มจากแหล่งใด ขึ้นกับความมั่นใจในคุณภาพน้ำด้วย

ลุ่มน้ำกก จังหวัดเชียงราย

ตั้งแต่ปี 2568 กรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างน้ำในแม่น้ำกกและลำน้ำใกล้เคียงเป็นระยะ และรายงานผลเทียบกับมาตรฐานแหล่งน้ำผิวดิน ซึ่งเป็นเกณฑ์ของน้ำในแม่น้ำ ไม่ใช่เกณฑ์น้ำดื่ม หน่วยงานหลายแห่งทำงานในพื้นที่ร่วมกัน ทั้งด้านการตรวจน้ำ การดูแลระบบประปา และการให้คำแนะนำด้านสุขภาพ ข้อมูลถึงวันที่ 17 พ.ย. 2569 กระทรวงสาธารณสุขระบุว่ายังไม่มีรายงานผู้ป่วยพิษเฉียบพลัน และสถานการณ์อยู่ในระยะเฝ้าระวัง

ตรวจสารหนูได้อย่างไร

ตรวจในน้ำ

วิธี ผลที่ได้ ใช้ทำอะไร
ชุดทดสอบภาคสนาม รู้ผลที่จุดเก็บน้ำ คัดกรองเบื้องต้น ดูว่าแหล่งน้ำใดควรตรวจละเอียด
ห้องปฏิบัติการ ค่าความเข้มข้นจากเครื่องมือมาตรฐาน ยืนยันผลอย่างเป็นทางการ

กรมอนามัยเรียกการใช้ชุดทดสอบสารหนูภาคสนามว่าเป็นการ "ตรวจสอบเบื้องต้น" ผลที่เกินเกณฑ์จึงควรส่งห้องปฏิบัติการตรวจยืนยัน ทั้งสองวิธีใช้เสริมกัน

เวลาอ่านผล ควรดูด้วยว่าวิธีนั้นวัดได้ต่ำสุดเท่าไร คำว่า "ตรวจไม่พบ" (not detected) ไม่ได้แปลว่าเป็นศูนย์ แต่แปลว่าต่ำกว่าระดับที่วิธีนั้นวัดได้ องค์การอนามัยโลกยกตัวอย่างว่า เครื่องมือห้องปฏิบัติการชนิด ICP-MS (inductively coupled plasma mass spectrometry) วัดสารหนูได้ถึง 0.1 ไมโครกรัมต่อลิตร และเครื่องวัดการดูดกลืนแสงของอะตอม (atomic absorption spectrometry) วัดได้ถึง 2 ไมโครกรัมต่อลิตร

ตรวจในร่างกาย

แพทย์ตรวจสารหนูได้จากปัสสาวะ เลือด ผม และเล็บ ปัสสาวะสะท้อนการได้รับในไม่กี่วันที่ผ่านมา ส่วนผมและเล็บสะท้อนการได้รับที่สูงในช่วง 6–12 เดือน แต่ผลตรวจเหล่านี้บอกการได้รับ ไม่ได้ทำนายว่าจะเกิดโรคหรือไม่ แพทย์จะเป็นผู้ประเมินว่าควรตรวจอะไร

ถ้าผลตรวจน้ำเกินเกณฑ์ ควรทำอะไร

ลำดับด้านล่างสรุปจากคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุขไทยและหน่วยงานต่างประเทศ

  1. หยุดใช้น้ำนั้นดื่มและหุงต้มไว้ก่อน ใช้น้ำจากแหล่งที่ตรวจแล้ว เช่น น้ำประปาที่ผ่านเกณฑ์ หรือน้ำบรรจุขวดที่มีเครื่องหมาย อย.
  2. ตรวจยืนยันกับห้องปฏิบัติการ และตรวจซ้ำก่อนตัดสินใจลงทุนระบบบำบัด
  3. แจ้งผู้ดูแลระบบน้ำ เช่น การประปาในพื้นที่ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ดูแลประปาหมู่บ้าน
  4. ปรึกษาหน่วยบริการสาธารณสุข ถ้าดื่มน้ำนั้นมานาน หรือมีอาการผิดปกติ ให้ไปโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือโรงพยาบาลใกล้บ้าน
  5. ถ้าจะบำบัดเอง เลือกวิธีที่กำจัดสารหนูได้จริง และตรวจน้ำซ้ำหลังติดตั้ง

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพาด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า (electrochemical sensing) ของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตรวจสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ใช้เวลาประมาณ 5 นาที และรายงานผลเป็นตัวเลขในระดับ ppb ถึง ppm ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพา เจ้าหน้าที่จึงเห็นว่าค่าสารหนูใกล้หรือเกินเกณฑ์ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรแค่ไหน ตั้งแต่ที่จุดเก็บน้ำ

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และได้ส่งมอบให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงรายเมื่อ 15 พ.ย. 2569 M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ส่วนการยืนยันผลอย่างเป็นทางการยังใช้ห้องปฏิบัติการ ดูรายละเอียดได้ที่ M-Sense ทำงานอย่างไร และ ใช้งานจริง

คำถามที่พบบ่อย

สารหนูคืออะไร สารหนูคือสารที่มีอยู่ตามธรรมชาติในเปลือกโลก เป็นส่วนประกอบของแร่กว่า 200 ชนิด และละลายลงน้ำบาดาลได้ในบางพื้นที่ รูปแบบที่หน่วยงานสุขภาพเฝ้าระวังในน้ำคือสารหนูอนินทรีย์

ดื่มน้ำที่มีสารหนูแล้วจะเป็นมะเร็งไหม ไม่จำเป็น การดื่มน้ำที่มีสารหนูสูงต่อเนื่องเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งบางชนิด แต่ผลขึ้นกับปริมาณ ระยะเวลา และปัจจัยของแต่ละคน ถ้ากังวล ให้ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหรือโรงพยาบาลใกล้บ้าน

ต้มน้ำแล้วสารหนูหายไหม ไม่หาย การต้มฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดสารหนู และถ้าต้มจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นอาจสูงขึ้น การเติมคลอรีนก็ไม่กำจัดสารหนู

น้ำที่มีสารหนูมีสีหรือกลิ่นผิดปกติไหม ดูด้วยตาหรือดมกลิ่นไม่ได้ สารหนูและโลหะหนักในน้ำมองไม่เห็นและไม่มีกลิ่น ต้องตรวจน้ำจึงจะรู้

เกณฑ์สารหนูในน้ำดื่มคือเท่าไร เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb ตรงกับค่าแนวทางขององค์การอนามัยโลก

ชุดตรวจภาคสนามใช้แทนห้องปฏิบัติการได้ไหม ชุดตรวจภาคสนามใช้คัดกรองได้เร็วในพื้นที่ ช่วยบอกว่าแหล่งน้ำใดควรตรวจละเอียด ผลที่เกินเกณฑ์ควรยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ

อยากรู้ว่าน้ำในพื้นที่ของคุณควรตรวจสารหนูอย่างไร

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน · โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค