บทความ

ปรอทคืออะไร โรคมินามาตะเกิดจากอะไร และปรอทเข้าสู่น้ำและปลาได้อย่างไร

ปรอท (mercury) คือโลหะที่เป็นของเหลวสีเงินที่อุณหภูมิห้อง และระเหยเป็นไอได้ ปรอทพบได้ทั้งในธรรมชาติและจากกิจกรรมของมนุษย์ เมื่อลงสู่แหล่งน้ำ แบคทีเรียบางชนิดเปลี่ยนปรอทให้เป็นเมทิลเมอร์คิวรี (methylmercury) ซึ่งสะสมในปลาและหอย คนทั่วไปจึงได้รับปรอทจากการกินปลาและหอยมากกว่าจากน้ำดื่ม โรคมินามาตะที่ญี่ปุ่นเมื่อ พ.ศ. 2499 คือบทเรียนสำคัญของโลกเรื่องนี้ บทความนี้อธิบายว่าปรอทมีกี่รูปแบบ เข้าสู่น้ำและปลาอย่างไร โรคมินามาตะเกิดจากอะไร และเกณฑ์ปรอทในน้ำดื่มของไทยเป็นเท่าไร

ชาวประมงพื้นบ้านทอดแหในแม่น้ำกว้างยามเช้า มีเรือไม้ลำเล็กลอยอยู่ใกล้ฝั่ง

ปรอทคืออะไร มีกี่รูปแบบ

ปรอทเป็นธาตุโลหะที่อยู่ในกลุ่มโลหะหนักที่เป็นพิษ ตามเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 สิ่งที่ต้องเข้าใจก่อนอย่างอื่นคือ ปรอทมีหลายรูปแบบ และแต่ละรูปแบบเข้าสู่ร่างกายต่างทางกัน มีผลต่างกัน องค์การอนามัยโลก (World Health Organization) แบ่งเป็น 3 รูปแบบหลัก

รูปแบบ ตัวอย่างที่พบ ทางที่ได้รับหลัก อวัยวะที่ได้รับผลหลัก
ปรอทโลหะ (elemental mercury) ในเทอร์โมมิเตอร์แบบเก่า เครื่องวัดความดันแบบปรอท หลอดไฟบางชนิด หายใจเอาไอปรอทเข้าไป ระบบประสาท ปอด ไต
ปรอทอนินทรีย์ (inorganic mercury) เช่น ปรอทคลอไรด์ ในน้ำดื่ม ในครีมทาผิวขาวบางชนิด กลืนหรือสัมผัส ไต
ปรอทอินทรีย์ เช่น เมทิลเมอร์คิวรี ในปลาและหอย กินปลาและหอย ระบบประสาท โดยเฉพาะสมองของทารกในครรภ์

องค์การอนามัยโลกระบุว่าในน้ำดื่มที่ไม่ปนเปื้อน ปรอทแทบทั้งหมดเป็นปรอทอนินทรีย์ คนจึงไม่น่าได้รับเมทิลเมอร์คิวรีจากน้ำดื่มโดยตรง

ปรอทใช้ทำอะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เคยมีหรือยังมีปรอท ได้แก่ เทอร์โมมิเตอร์ บารอมิเตอร์ เครื่องวัดความดันโลหิตแบบปรอท หลอดไฟบางชนิด รวมถึงหลอดฟลูออเรสเซนต์ แบตเตอรี่ สวิตช์และรีเลย์ไฟฟ้า วัสดุอุดฟันชนิดอะมัลกัม ยาบางชนิด และเครื่องสำอางบางชนิด เช่น ครีมทาผิวขาว ปัจจุบันหลายประเทศทยอยเลิกใช้ปรอทในผลิตภัณฑ์เหล่านี้ตามอนุสัญญามินามาตะ ซึ่งอธิบายไว้ด้านล่าง

ปรอทเข้าสู่น้ำและปลาได้อย่างไร

ปรอทมาจากไหน

ปรอทในสิ่งแวดล้อมมาจากทั้งธรรมชาติ เช่น แหล่งแร่ในพื้นที่ซึ่งทำให้น้ำบาดาลมีปรอทสูงขึ้นได้ และจากกิจกรรมของมนุษย์บางประเภทที่องค์การอนามัยโลกระบุ เช่น การเผาถ่านหิน การทำเหมืองทองขนาดเล็กที่ใช้ปรอท อุตสาหกรรมบางประเภท และผลิตภัณฑ์ที่มีปรอทแตกหักหรือถูกทิ้งไม่ถูกวิธี ผลตรวจน้ำจุดเดียวบอกไม่ได้ว่าปรอทมาจากต้นทางใด

ปรอทในน้ำ: จากปรอทอนินทรีย์สู่เมทิลเมอร์คิวรี

เมื่อปรอทลงสู่แม่น้ำ ทะเลสาบ หรือทะเล แบคทีเรียบางชนิดในน้ำและตะกอนเปลี่ยนปรอทให้เป็น เมทิลเมอร์คิวรี ซึ่งเป็นรูปแบบที่สิ่งมีชีวิตดูดซึมง่าย และขับออกจากร่างกายได้ช้า

ในน้ำผิวดินและน้ำบาดาลทั่วไป องค์การอนามัยโลกระบุว่ามีปรอทต่ำกว่า 0.5 ไมโครกรัมต่อลิตร ระดับนี้ต่ำมาก แต่ปรอทสะสมต่อในห่วงโซ่อาหารได้

ปรอทในปลา: สะสมขึ้นตามห่วงโซ่อาหาร

เมทิลเมอร์คิวรีสะสมในสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก แล้วส่งต่อขึ้นไปเมื่อถูกกินเป็นทอด ๆ

  1. แพลงก์ตอนและสัตว์เล็กรับเมทิลเมอร์คิวรีจากน้ำ
  2. ปลาเล็กกินแพลงก์ตอนจำนวนมาก
  3. ปลานักล่าขนาดใหญ่กินปลาเล็กจำนวนมากตลอดอายุ

องค์การอนามัยโลกอธิบายว่า ปลานักล่าขนาดใหญ่มักมีเมทิลเมอร์คิวรีสูงกว่า เพราะกินปลาเล็กจำนวนมาก ด้วยเหตุนี้ น้ำที่มีปรอทต่ำมาก ก็อาจทำให้ปลาที่อยู่บนสุดของห่วงโซ่อาหารมีปรอทสูงกว่าน้ำหลายเท่าได้

กินปลาได้ไหม

ปลาเป็นอาหารที่มีประโยชน์ การประชุมผู้เชี่ยวชาญร่วมขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) และองค์การอนามัยโลก เมื่อ พ.ศ. 2553 สรุปว่า โดยภาพรวม การที่แม่กินปลาช่วยลดความเสี่ยงที่พัฒนาการทางสมองของลูกจะไม่เต็มที่ เมื่อเทียบกับแม่ที่ไม่กินปลา ข้อมูลจากการเฝ้าระวังจึงไม่ได้ชี้ให้เลิกกินปลา

ในประเทศไทย ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 414 (พ.ศ. 2563) เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน กำหนดปริมาณปรอทสูงสุดที่ยอมให้มีในอาหารแต่ละชนิดไว้แล้ว หญิงตั้งครรภ์ที่มีข้อสงสัยเรื่องการกินปลา ปรึกษาบุคลากรสาธารณสุขที่ดูแลการฝากครรภ์ได้

โรคมินามาตะเกิดจากอะไร

โรคมินามาตะ (Minamata disease) คือโรคพิษจากเมทิลเมอร์คิวรี ที่ได้รับผ่านการกินปลาและหอยที่ปนเปื้อน ชื่อโรคมาจากเมืองมินามาตะ จังหวัดคุมาโมโตะ ประเทศญี่ปุ่น ซึ่งเป็นพื้นที่แรกที่ยืนยันโรคนี้ เรื่องนี้เล่าตามลำดับเหตุการณ์ที่สถาบันโรคมินามาตะแห่งชาติของญี่ปุ่น (National Institute for Minamata Disease) เผยแพร่ไว้

ปี เหตุการณ์
พ.ศ. 2494 เริ่มสังเกตพบปลาและหอยในอ่าวมินามาตะตายและมีความผิดปกติ
1 พฤษภาคม พ.ศ. 2499 ยืนยันพบโรคอย่างเป็นทางการ ถือเป็นวันที่รับรู้โรคมินามาตะ
พฤศจิกายน พ.ศ. 2499 คณะวิจัยของมหาวิทยาลัยคุมาโมโตะรายงานว่าเป็นพิษจากโลหะหนัก ที่ได้รับผ่านปลาและหอย
พ.ศ. 2502 คณะวิจัยเสนอว่าสาเหตุน่าจะเป็นสารปรอทอินทรีย์
พ.ศ. 2504–2505 สกัดพบเมทิลเมอร์คิวรีจากหอยในอ่าว และจากกากตัวเร่งปฏิกิริยาในกระบวนการผลิตสารเคมี
กันยายน พ.ศ. 2511 รัฐบาลญี่ปุ่นสรุปว่าสาเหตุคือสารประกอบเมทิลเมอร์คิวรี ที่เกิดเป็นผลพลอยได้ในกระบวนการผลิตสารเคมีของโรงงานในพื้นที่ และถูกปล่อยลงอ่าวพร้อมน้ำทิ้ง

อาการและผลระยะยาว

โรคมินามาตะทำลายระบบประสาทส่วนกลางเป็นหลัก โรคนี้ไม่ใช่โรคติดต่อ อาการที่รายงานไว้มีหลายแบบ เช่น ปวด กล้ามเนื้อแขนขาเกร็ง สั่น เป็นตะคริว และเคลื่อนไหวผิดปกติโดยไม่ตั้งใจ

บทเรียนที่สำคัญมากคือ โรคมินามาตะแต่กำเนิด (fetal Minamata disease) เด็กบางคนที่เกิดในพื้นที่มีอาการทางระบบประสาทตั้งแต่เกิด ซึ่งต่อมาพบว่าเป็นผลจากเมทิลเมอร์คิวรีที่ได้รับตั้งแต่อยู่ในครรภ์ ผู้ป่วยกลุ่มนี้ยังต้องได้รับการฟื้นฟูด้านการเดินและการกลืนมาจนถึงปัจจุบัน

บทเรียนจากมินามาตะ

อนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท

บทเรียนนี้นำไปสู่ อนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท (Minamata Convention on Mercury) ซึ่งเป็นสนธิสัญญาระดับโลกเพื่อปกป้องสุขภาพของคนและสิ่งแวดล้อมจากผลเสียของปรอท มีโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ดูแลสำนักเลขาธิการ

ข้อมูล รายละเอียด
รับรองอนุสัญญา 10 ตุลาคม พ.ศ. 2556 ที่เมืองคุมาโมโตะ ประเทศญี่ปุ่น
มีผลบังคับใช้ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2560
ประเทศไทย ภาคยานุวัติ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2560 มีผลกับประเทศไทย 20 กันยายน พ.ศ. 2560
สาระหลัก ทยอยเลิกหรือลดการใช้ปรอทในผลิตภัณฑ์และกระบวนการผลิต ห้ามเปิดเหมืองปรอทใหม่ ควบคุมการทำเหมืองทองขนาดเล็ก ควบคุมการปล่อยปรอทสู่อากาศ ดิน และน้ำ

องค์การอนามัยโลกระบุว่า ข้อแก้ไขของอนุสัญญาเมื่อ พ.ศ. 2566 ห้ามผลิต นำเข้า และส่งออกผลิตภัณฑ์ที่เติมปรอทบางชนิดหลัง พ.ศ. 2568 เช่น แบตเตอรี่ สวิตช์ หลอดฟลูออเรสเซนต์ เครื่องวัดที่ไม่ใช่อิเล็กทรอนิกส์ และเครื่องสำอาง

ปรอทอันตรายต่อสุขภาพอย่างไร

ได้รับปรอท ไม่ได้แปลว่าจะเกิดโรคทุกคน ผลขึ้นกับรูปแบบของปรอท ปริมาณ ระยะเวลา และทางที่ได้รับ องค์การอนามัยโลกระบุว่าปรอทมีผลต่อระบบประสาท ระบบย่อยอาหาร ระบบภูมิคุ้มกัน ปอด ไต ผิวหนัง และตา

ด้านการก่อมะเร็ง องค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติ (International Agency for Research on Cancer หรือ IARC) จัดสารประกอบเมทิลเมอร์คิวรีในกลุ่ม 2B (อาจก่อมะเร็งในคน) ส่วนปรอทโลหะและปรอทอนินทรีย์อยู่ในกลุ่ม 3 (หลักฐานไม่พอจะจัดกลุ่ม) การจัดกลุ่มบอกความหนักแน่นของหลักฐาน ไม่ได้บอกความแรงของสาร

แผงขายปลาน้ำจืดในตลาดเช้า มีปลาหลายชนิดวางบนน้ำแข็ง

เกณฑ์ปรอทในน้ำของไทยและองค์การอนามัยโลก

เกณฑ์ ใช้กับน้ำแบบไหน ปรอท ไม่เกิน
เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำประปาที่ใช้ดื่ม 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร (1 ppb) เป็นค่าปรอททั้งหมด
แนวทางคุณภาพน้ำดื่ม องค์การอนามัยโลก น้ำดื่ม 0.006 มิลลิกรัมต่อลิตร เฉพาะปรอทอนินทรีย์
ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) แหล่งน้ำผิวดิน ไม่ใช่น้ำดื่ม 0.002 มิลลิกรัมต่อลิตร

ตัวเลขของไทยกับองค์การอนามัยโลกต่างกันเพราะวัดคนละอย่าง ค่าของกรมอนามัยคิดจากปรอททั้งหมด ส่วนค่าขององค์การอนามัยโลกคิดเฉพาะปรอทอนินทรีย์ เกณฑ์น้ำดื่มของไทยจึงเข้มกว่าในกรณีนี้

เกณฑ์ 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 1 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ 1 ppb ต่ำที่สุดในบรรดาโลหะหนักที่เป็นพิษในเกณฑ์ชุดนี้ ผลตรวจจึงต้องอ่านหน่วยให้ถูก ดูวิธีอ่านได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร และตารางเกณฑ์ทั้งชุดที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563

ตรวจปรอทในน้ำได้อย่างไร

ปรอทในน้ำไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ต้องตรวจด้วยเครื่องมือ

ข้อควรรู้: การตรวจปรอทในน้ำ กับการตรวจปรอทในปลาหรืออาหาร เป็นงานคนละแบบ ปลาและอาหารต้องส่งห้องปฏิบัติการที่ตรวจอาหาร

ปรอทในบ้าน: เทอร์โมมิเตอร์แตก หลอดไฟเสีย ทำอย่างไร

ถ้าเทอร์โมมิเตอร์ปรอทแตก สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐอเมริกาแนะนำ

  1. ให้ทุกคนและสัตว์เลี้ยงออกจากบริเวณนั้น อย่าเดินเหยียบ
  2. เปิดหน้าต่างและประตูออกสู่ภายนอก ปิดประตูห้องอื่น
  3. สวมถุงมือ ใช้กระดาษแข็งกวาดเม็ดปรอทเข้าหากันเบา ๆ แล้วเก็บใส่ถุงที่ปิดสนิท
  4. ห้ามใช้เครื่องดูดฝุ่น เพราะทำให้ปรอทฟุ้งเป็นไอในอากาศ ห้ามใช้ไม้กวาด เพราะทำให้เม็ดปรอทแตกกระจาย และห้ามเทลงท่อ
  5. ไม่ให้เด็กช่วยเก็บ และเปิดระบายอากาศต่อเนื่องอย่างน้อย 24 ชั่วโมง

การทิ้ง กรมควบคุมมลพิษจัดหลอดฟลูออเรสเซนต์และอุปกรณ์ที่มีปรอทเป็นของเสียอันตรายจากชุมชน ห้ามทิ้งปนกับขยะทั่วไป ห้ามทิ้งลงท่อระบายน้ำหรือแหล่งน้ำ ให้เก็บแยกในภาชนะที่ไม่รั่ว แล้วนำไปทิ้งที่จุดรับของเสียอันตรายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ถ้าผลตรวจปรอทในน้ำเกินเกณฑ์

M-Sense ช่วยอะไรได้

เกณฑ์ปรอทในน้ำประปาดื่มได้ของไทยต่ำมาก การเฝ้าระวังจึงต้องใช้วิธีที่รายงานผลเป็นตัวเลขได้ M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพาด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตรวจปรอทได้พร้อมกับสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียม ใช้เวลาประมาณ 5 นาที รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพา ใช้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน M-Sense ตรวจน้ำ ไม่ได้ออกแบบมาตรวจปลาหรืออาหาร

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ช่วยให้เจ้าหน้าที่เห็นว่าจุดใดควรส่งตรวจยืนยัน ส่วนการยืนยันผลอย่างเป็นทางการยังใช้ห้องปฏิบัติการ ดูเพิ่มที่ ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และ M-Sense ทำงานอย่างไร

คำถามที่พบบ่อย

ปรอทคืออะไร ปรอทเป็นโลหะที่เป็นของเหลวสีเงินที่อุณหภูมิห้องและระเหยได้ มี 3 รูปแบบหลัก คือ ปรอทโลหะ ปรอทอนินทรีย์ และปรอทอินทรีย์ เช่น เมทิลเมอร์คิวรี แต่ละรูปแบบเข้าสู่ร่างกายต่างทางและมีผลต่างกัน

โรคมินามาตะเกิดจากอะไร เกิดจากการกินปลาและหอยที่ปนเปื้อนเมทิลเมอร์คิวรี ยืนยันโรคอย่างเป็นทางการที่เมืองมินามาตะ ประเทศญี่ปุ่น เมื่อ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2499 และรัฐบาลญี่ปุ่นสรุปสาเหตุใน พ.ศ. 2511 ว่ามาจากสารประกอบเมทิลเมอร์คิวรีในน้ำทิ้งจากกระบวนการผลิตสารเคมีที่ปล่อยลงอ่าว

ทำไมปลาใหญ่มีปรอทมากกว่าปลาเล็ก เพราะเมทิลเมอร์คิวรีสะสมขึ้นตามห่วงโซ่อาหาร ปลานักล่าขนาดใหญ่กินปลาเล็กจำนวนมาก จึงสะสมไว้มากกว่า

ปรอทในน้ำดื่มต้องไม่เกินเท่าไร เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดปรอทไม่เกิน 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร (1 ppb) ส่วนองค์การอนามัยโลกกำหนด 0.006 มิลลิกรัมต่อลิตร สำหรับปรอทอนินทรีย์

ประเทศไทยเป็นภาคีอนุสัญญามินามาตะไหม เป็น ประเทศไทยภาคยานุวัติเมื่อ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2560 และอนุสัญญามีผลกับประเทศไทยตั้งแต่ 20 กันยายน พ.ศ. 2560

เทอร์โมมิเตอร์ปรอทแตกที่บ้าน อันตรายไหม ไอปรอทไม่ควรสูดดม ให้ออกจากบริเวณนั้นและเปิดระบายอากาศ ห้ามใช้เครื่องดูดฝุ่นหรือไม้กวาด เก็บเม็ดปรอทใส่ถุงปิดสนิท แล้วทิ้งที่จุดรับของเสียอันตรายของท้องถิ่น ถ้ามีอาการผิดปกติ ปรึกษา รพ.สต. ใกล้บ้าน

อยากเฝ้าระวังปรอทและโลหะหนักในแหล่งน้ำที่ดูแลอยู่

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน · โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด · ตะกั่วคืออะไร

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค