บทความ
M-Sense คืออะไร ชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพาของนาโนเทค ตรวจอะไรได้ ใช้อย่างไร
M-Sense (เอ็มเซนส์) คือชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้าร่วมกับเครื่องอ่านผลแบบพกพา ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที และรายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm บทความนี้รวมคำถามที่คนค้นหาเกี่ยวกับ M-Sense หรือ msense ไว้ในที่เดียว ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค
M-Sense คืออะไร
M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำ ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า แบบพกพา เป็นงานภายใต้แผนงาน A-QUALITY หรือแผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิตของนาโนเทค แผนงานนี้พัฒนาเทคโนโลยีตรวจวัดคุณภาพน้ำ และปรับปรุงคุณภาพน้ำให้ชุมชน
จุดเด่นคือนำการตรวจไปทำที่จุดเก็บตัวอย่างได้ ชุดตรวจใช้คู่กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา เจ้าหน้าที่จึงตรวจที่แหล่งน้ำ บ่อบาดาล หรือระบบประปาในชุมชนได้ แล้วเห็นผลเป็นตัวเลขในเวลาไม่นาน
ใครพัฒนา M-Sense
M-Sense พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) ซึ่งก่อตั้งเมื่อ 13 สิงหาคม 2546 อยู่ภายใต้ สวทช. กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) นาโนเทคมีพันธกิจสร้างและส่งเสริมศักยภาพด้านนาโนเทคโนโลยี เผยแพร่ความรู้สู่สังคม และถ่ายทอดเทคโนโลยีสู่ภาคอุตสาหกรรม อ่านเรื่องนาโนเทคเพิ่มได้ที่หน้า เกี่ยวกับเรา
M-Sense ตรวจอะไรได้
M-Sense ตรวจโลหะหนักได้ 4 ชนิด ตารางนี้แสดงเกณฑ์ของแต่ละชนิดในน้ำ 2 แบบ เพื่อให้อ่านผลได้ถูกบริบท
| โลหะหนัก |
เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 (มก./ลิตร ไม่เกิน) |
เท่ากับ (ppb) |
มาตรฐานแหล่งน้ำผิวดิน ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2537 (มก./ลิตร ไม่เกิน) |
| สารหนู |
0.01 |
10 |
0.01 |
| ตะกั่ว |
0.01 |
10 |
0.05 |
| แคดเมียม |
0.003 |
3 |
0.005 (น้ำที่ความกระด้างไม่เกิน 100 มก./ลิตร) · 0.05 (เกิน 100 มก./ลิตร) |
| ปรอท |
0.001 |
1 |
0.002 |
เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ใช้กับน้ำประปาที่จะใช้ดื่ม ส่วนมาตรฐานแหล่งน้ำผิวดินใช้กับน้ำในแม่น้ำและลำคลองซึ่งยังไม่ใช่น้ำดื่ม อ่านความต่างของเกณฑ์ได้ที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563 และอ่านเรื่องโลหะแต่ละชนิดได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด
M-Sense ไม่ได้วัดค่าพื้นฐานอย่าง pH ความขุ่น ค่าของแข็งละลายน้ำ (TDS) หรือเชื้อโรค งานตรวจน้ำจริงจึงใช้ M-Sense ร่วมกับเครื่องมืออื่น อ่านเรื่อง TDS ได้ที่ TDS คืออะไร น้ำกระด้างคืออะไร ดูสารที่ตรวจได้และเกณฑ์ทั้งหมดที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์
ผลออกมาเป็นแบบไหน
M-Sense รายงานผลเป็นตัวเลขความเข้มข้น ระดับ ppb (ส่วนในพันล้านส่วน) ถึง ppm (ส่วนในล้านส่วน) ผลแบบตัวเลขนำไปเทียบกับเกณฑ์คุณภาพน้ำได้ตรง ๆ และใช้ติดตามแนวโน้มของจุดเดิมในแต่ละช่วงเวลาได้ ต่างจากชุดทดสอบแบบเทียบสีที่อ่านผลเป็นช่วงสี ซึ่งเหมาะกับงานคัดกรองอีกแบบหนึ่ง
ถ้ายังไม่คุ้นกับหน่วย ppb และ ppm อ่านได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร สั้น ๆ คือ 1 มิลลิกรัมต่อลิตร ประมาณเท่ากับ 1 ppm หรือ 1,000 ppb เกณฑ์สารหนูในน้ำประปาดื่มได้ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร จึงเท่ากับ 10 ppb
M-Sense ทำงานอย่างไร
M-Sense ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า หลักการทั่วไปของเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคือใช้ขั้วไฟฟ้าวัดสัญญาณไฟฟ้าที่เกิดจากสารในน้ำ แล้วเครื่องอ่านแปลงสัญญาณนั้นเป็นตัวเลขความเข้มข้น หลักการนี้อธิบายละเอียดในบทความ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร และหน้า M-Sense ทำงานอย่างไร ซึ่งมีตัวจำลองให้ลองกด
ภาพรวมการใช้งานในพื้นที่จากการสาธิตที่สื่อรายงาน มีลำดับดังนี้
- เก็บตัวอย่างน้ำจากจุดที่ต้องการตรวจ
- ตรวจด้วยชุดตรวจร่วมกับเครื่องอ่านผลแบบพกพา ที่จุดเก็บตัวอย่าง
- อ่านผลเป็นตัวเลข ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที
- เทียบผลกับเกณฑ์ของน้ำแบบนั้น
- ผลที่น่าสงสัยส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ
ดูตัวอย่างการใช้งานในพื้นที่ได้ที่หน้า ใช้งานในพื้นที่
ใช้กับน้ำแบบไหน และใช้ทำอะไร
M-Sense ใช้ได้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน รวมถึงพื้นที่ห่างไกลที่การส่งตัวอย่างไปห้องปฏิบัติการใช้เวลานาน
งานที่เหมาะคือ
- คัดกรอง ตรวจหลายจุดในเวลาสั้น เพื่อหาจุดที่ควรเฝ้าระวังหรือส่งตรวจยืนยัน
- เฝ้าระวัง ตรวจจุดเดิมซ้ำเป็นระยะ ดูแนวโน้มว่าค่าขึ้นหรือลง
- ตอบสนองเหตุการณ์ เมื่อมีข้อกังวลในพื้นที่ ช่วยให้หน่วยงานเห็นข้อมูลเบื้องต้นเร็วขึ้น
ทดสอบและใช้งานที่ไหนแล้ว
- ทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และส่งมอบให้สำนักงานฯ ภายใต้ความร่วมมือกับกรมควบคุมมลพิษ
- ทดลองใช้ร่วมกับสำนักงานเกษตรจังหวัดเชียงราย
- ส่งมอบให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย เมื่อ 15 พฤศจิกายน 2569 ที่อำเภอแม่สาย พร้อมสาธิตการตรวจที่สถานีวัดระดับน้ำ สะพานมิตรภาพแม่สาย แห่งที่ 1
M-Sense ใช้แทนห้องปฏิบัติการได้ไหม
ไม่ได้แทน แต่ทำงานเสริมกัน M-Sense ใช้ตรวจคัดกรองและเฝ้าระวังในพื้นที่ ส่วนการยืนยันผลอย่างเป็นทางการยังใช้วิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการตามความจำเป็น เช่น เครื่องมือวิเคราะห์ธาตุในห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง
แบ่งหน้าที่ได้ดังนี้
|
M-Sense |
ห้องปฏิบัติการ |
| ตรวจที่ไหน |
ที่จุดเก็บตัวอย่าง |
ในห้องปฏิบัติการ ต้องขนส่งตัวอย่าง |
| ใช้เวลาตรวจ |
ประมาณ 5 นาที |
ขึ้นกับขั้นตอนของแต่ละห้องปฏิบัติการ |
| ชนิดที่ตรวจ |
สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท |
ได้หลายธาตุและหลายรายการ |
| หน้าที่ |
คัดกรอง เฝ้าระวัง ตรวจถี่ |
ยืนยันผลอย่างเป็นทางการ |
อ่านเรื่องเครื่องมือในห้องปฏิบัติการได้ที่ ICP-MS และ AAS คืออะไร
M-Sense ต่างจากชุดตรวจอื่นของนาโนเทคอย่างไร
นาโนเทคมีชุดตรวจน้ำมากกว่าหนึ่งชุด ChemSense เป็นชุดตรวจสารเคมีในน้ำอีกชุดหนึ่งของนาโนเทค ตรวจแมงกานีส ทองแดง เหล็ก และฟลูออไรด์ ส่วน M-Sense ตรวจโลหะหนัก 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท สองชุดนี้ตรวจคนละกลุ่มสาร และมีข้อมูลการทดสอบแยกกัน ถ้าต้องการตรวจฟลูออไรด์หรือเหล็ก M-Sense ไม่ได้ตรวจรายการเหล่านั้น
กำลังพัฒนาอะไรต่อ
- M-Sense อยู่ในแผนจัดทำมาตรฐานชุดตรวจร่วมกับกรมวิทยาศาสตร์บริการ
หน่วยงานที่สนใจใช้ M-Sense ทำอย่างไร
หน่วยงานที่ดูแลคุณภาพน้ำ เช่น หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อม สาธารณสุข องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและผู้ดูแลประปาหมู่บ้าน หรือหน่วยงานเกษตร ติดต่อทีมนาโนเทคได้ 2 ทาง
- กดปุ่ม ถามนาโนเทค ที่มุมขวาล่างของทุกหน้า แจ้งหน่วยงาน จังหวัด แหล่งน้ำที่ต้องการตรวจ และโลหะที่กังวล ทีมจะติดต่อกลับ
- ดูข้อมูลสำหรับหน่วยงานที่หน้า สำหรับหน่วยงาน หรือหน้า ติดต่อ
ข้อมูลที่ช่วยให้ทีมตอบได้เร็วขึ้น คือ ประเภทแหล่งน้ำ จำนวนจุดที่ต้องการตรวจ และผลตรวจเดิมถ้ามี
คำถามที่พบบ่อย
M-Sense กับ msense คือสิ่งเดียวกันไหม
ใช่ ชื่อทางการเขียนว่า M-Sense บางคนค้นว่า msense หรือ m sense ซึ่งหมายถึงชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพาของนาโนเทค สวทช. ตัวเดียวกัน
M-Sense ใช้ตรวจสารหนูได้ไหม
ได้ สารหนูเป็นหนึ่งใน 4 ชนิดที่ M-Sense ตรวจได้ ร่วมกับตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ผลเป็นตัวเลขจึงเทียบกับเกณฑ์สารหนูในน้ำประปาดื่มได้ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร (10 ppb) ได้ตรง
ผลจาก M-Sense เชื่อถือได้แค่ไหน
นาโนเทคทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน ผลที่น่าสงสัยหรือต้องใช้อย่างเป็นทางการ ควรยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ
ประชาชนนำ M-Sense ไปใช้เองได้ไหม
ตอนนี้ M-Sense ใช้งานผ่านหน่วยงานที่ดูแลคุณภาพน้ำ ประชาชนที่กังวลเรื่องน้ำในพื้นที่ แจ้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือหน่วยงานที่ดูแลระบบประปาได้ หรือกดปุ่มถามนาโนเทคเพื่อฝากเรื่องไว้
ถ้าผลตรวจเกินเกณฑ์ ต้องทำอย่างไร
ส่งยืนยันผลด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ แจ้งหน่วยงานที่ดูแลแหล่งน้ำหรือระบบประปาในพื้นที่ ถ้ามีข้อกังวลเรื่องสุขภาพ ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หรือสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ
M-Sense ตรวจฟลูออไรด์ หรือเชื้อโรคได้ไหม
ไม่ได้ M-Sense ตรวจเฉพาะสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายการอื่นต้องใช้ชุดตรวจหรือวิธีตรวจที่เหมาะกับรายการนั้น
หน่วยงานของท่านสนใจใช้ M-Sense ตรวจโลหะหนักในน้ำ
ถามนาโนเทค · ดูการขอใช้สำหรับหน่วยงาน
แหล่งอ้างอิง
- ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. นวัตกรรมชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้าแบบพกพา (M-Sense).
- ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. รายงานประจำปี.
- กรุงเทพธุรกิจ. ข่าวการส่งมอบ M-Sense ให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย, 15 พฤศจิกายน 2569.
- ไทยพีอาร์. ข่าว สวทช. เรื่องแผนจัดทำมาตรฐานชุดตรวจร่วมกับกรมวิทยาศาสตร์บริการ, 18 มีนาคม 2569.
- กองห้องปฏิบัติการสาธารณสุข กรมอนามัย. เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 (เอกสาร SD-RLDC-006).
- ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) เรื่อง กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน.