บทความ

น้ำบาดาลดื่มได้ไหม ต้องตรวจอะไรก่อน และน้ำสีเหลืองมีสนิมเกิดจากอะไร

น้ำบาดาลดื่มได้ไหม คำตอบคือ ดื่มได้ เมื่อผลตรวจน้ำผ่านเกณฑ์คุณภาพน้ำดื่ม น้ำบาดาลแต่ละบ่อมีคุณภาพต่างกันตามชั้นดินชั้นหินที่น้ำไหลผ่าน น้ำที่ดูใสอาจมีสารหนูหรือเชื้อโรคที่มองไม่เห็น ส่วนน้ำบาดาลสีเหลืองหรือมีคราบสนิม ส่วนใหญ่เกิดจากเหล็กและแมงกานีสที่ละลายอยู่ในน้ำ บทความนี้อธิบายว่าควรตรวจอะไร ใช้เกณฑ์ไหนเทียบ และสีเหลืองบอกอะไรได้บ้าง

มือโยกเครื่องสูบน้ำบาดาลแบบมือโยกในลานบ้านชนบท น้ำไหลลงกะละมัง

น้ำบาดาลคืออะไร ต่างจากน้ำบ่อตื้นอย่างไร

คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น (พฤษภาคม 2565) อธิบายว่า น้ำบาดาลเกิดจากน้ำฝนหรือน้ำผิวดินที่ซึมผ่านชั้นดินชั้นหิน แล้วสะสมเป็นแอ่งอยู่ใต้ดิน คนนำขึ้นมาใช้ด้วยการเจาะบ่อน้ำบาดาล ส่วน บ่อน้ำตื้น คู่มือเดียวกันจัดอยู่ในกลุ่มแหล่งน้ำผิวดิน ร่วมกับห้วย หนอง คลอง บึง และสระ

ความต่างนี้มีผลต่อคุณภาพน้ำ บ่อตื้นรับน้ำที่เพิ่งซึมจากผิวดิน จึงมีโอกาสปนเปื้อนจากสิ่งที่อยู่บนดินได้ง่ายกว่า งานวิจัยในพื้นที่เกษตรของจังหวัดอุบลราชธานี พบว่าผู้ดื่มน้ำบาดาลตื้นมีสารหนูในผมและเล็บสูงกว่าผู้ดื่มน้ำประปาที่ผลิตจากบ่อบาดาลลึกและผ่านการบำบัดแล้ว ส่วนบ่อลึกก็ไม่ได้ปลอดภัยเสมอไป เพราะน้ำอาจละลายแร่ธาตุจากชั้นหินลึกมาด้วย ทั้งสองแบบจึงต้องดูจากผลตรวจ

ใช้เกณฑ์อะไรตัดสินว่าน้ำบาดาลดื่มได้

เอกสารที่เกี่ยวข้องกับน้ำบาดาลเพื่อการบริโภคมี 2 ชุด และใช้ในจังหวะต่างกัน

บทความนี้ยังไม่ได้เปิดดูตารางค่าในประกาศมาตรฐานน้ำบาดาลฉบับปี 2551 จึงไม่ยกตัวเลขจากประกาศนั้น และใช้ เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 เป็นตัวเทียบ ด้วยเหตุผล 3 ข้อ

  1. คำถาม "ดื่มได้ไหม" เป็นเรื่องน้ำที่เข้าปาก ซึ่งเป็นขอบเขตของเกณฑ์น้ำดื่ม
  2. เกณฑ์ปี 2563 ครอบคลุมครบทั้งด้านกายภาพ เคมี และเชื้อโรค และกรมอนามัยระบุว่าอ้างอิงหลักเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก
  3. ค่าสารหนูในเกณฑ์นี้คือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ตรงกับค่าแนวทางขององค์การอนามัยโลก
รายการ เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 (ไม่เกิน)
ความขุ่น 5 เอ็นทียู (NTU หน่วยวัดความขุ่น)
เหล็ก 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร
แมงกานีส 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร
ฟลูออไรด์ 0.7 มิลลิกรัมต่อลิตร
สารหนู 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร (10 ส่วนในพันล้านส่วน หรือ ppb)
ตะกั่ว 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร
แคดเมียม 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร
ปรอท 0.001 มิลลิกรัมต่อลิตร
เชื้อโคลิฟอร์มและอี. โคไล ต้องไม่พบ

ถ้าอ่านหน่วยไม่คล่อง ดูวิธีแปลง มิลลิกรัมต่อลิตร เป็น ppm และ ppb ได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร และอ่านเกณฑ์ครบทุกรายการที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563

น้ำบาดาลต้องตรวจอะไรก่อนดื่ม

น้ำบาดาลแต่ละบ่อมีเรื่องที่ต้องดูต่างกัน แต่โดยทั่วไปควรครอบคลุมกลุ่มต่อไปนี้

กลุ่ม ตัวอย่างรายการ ทำไมต้องตรวจ
เชื้อโรค โคลิฟอร์ม อี. โคไล ปากบ่อหรือชานบ่อที่แตกร้าว อาจให้น้ำผิวดินไหลลงบ่อ เชื้อโรคมองไม่เห็นด้วยตา
กายภาพ ความขุ่น สี ความเป็นกรด-ด่าง บอกสภาพน้ำเบื้องต้น และบอกว่าต้องกรองหรือปรับก่อนใช้หรือไม่
เหล็กและแมงกานีส เหล็ก แมงกานีส เป็นต้นเหตุของน้ำสีเหลือง คราบสนิม และคราบดำ
แร่ธาตุละลาย ความกระด้าง ของแข็งละลายน้ำ คลอไรด์ ซัลเฟต มีผลต่อรสชาติ คราบตะกรัน และการเลือกวิธีกรอง
ฟลูออไรด์ ฟลูออไรด์ แหล่งน้ำชุมชนบางพื้นที่มีฟลูออไรด์สูง ซึ่งทำให้เด็กฟันตกกระได้
สารหนูและโลหะหนัก สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ไม่มีรส ต้องตรวจจึงจะรู้

ใสไม่ได้แปลว่าปลอดภัย การดู ดม และชิม บอกได้แค่ด้านกายภาพ เช่น สี กลิ่น และความขุ่น สารหนูและโลหะหนักต้องตรวจจึงจะรู้

ตรวจได้ที่ไหน

น้ำบาดาลสีเหลือง มีสนิม เกิดจากอะไร

น้ำบาดาลที่สูบขึ้นมาใส แต่ทิ้งไว้สักพักแล้วกลายเป็นสีเหลือง สีส้ม หรือสีน้ำตาลแดง เป็นอาการของ เหล็กในน้ำ แนวทางคุณภาพน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลก (บทที่ 10 เรื่องรส กลิ่น และลักษณะที่มองเห็น) อธิบายไว้ดังนี้

แก้วน้ำบาดาลสีเหลืองอ่อนวางข้างแก้วน้ำใสบนโต๊ะไม้ ถ่ายย้อนแสง

แมงกานีส ทำให้เกิดปัญหาคล้ายกัน องค์การอนามัยโลกระบุว่าแมงกานีสเพียง 0.02 มิลลิกรัมต่อลิตร ในรูปออกไซด์ที่ไม่ละลายน้ำ ทำให้น้ำเปลี่ยนสีและเปื้อนผ้าได้ และอาจสะสมในท่อแล้วหลุดออกมาเป็นตะกอนสีดำ แต่แมงกานีสที่ละลายอยู่ไม่มีสี น้ำที่ไม่มีสีจึงยังบอกไม่ได้ว่าไม่มีแมงกานีส

น้ำบาดาลสีเหลือง ดื่มได้ไหม

องค์การอนามัยโลกไม่ได้กำหนดค่าแนวทางด้านสุขภาพของเหล็ก เพราะปัญหาหลักคือสี รส และคราบ ส่วนแมงกานีส องค์การอนามัยโลกมีค่าแนวทางด้านสุขภาพ 0.08 มิลลิกรัมต่อลิตร และแนะนำให้พิจารณาทั้งด้านความน่าใช้และด้านสุขภาพเมื่อกำหนดมาตรฐาน

ในทางปฏิบัติ น้ำสีเหลืองคือสัญญาณว่าน้ำบ่อนั้น ควรตรวจ เพราะสีเหลืองบอกได้แค่ว่ามีเหล็ก บอกไม่ได้ว่ามีหรือไม่มีสารอื่น และงานวิจัยในแอ่งเชียงใหม่ที่ตีพิมพ์ปี 2569 พบว่าในชั้นน้ำบาดาลที่ขาดออกซิเจน เหล็ก แมงกานีส และสารหนูอาจพบร่วมกันได้ ระหว่างรอผลตรวจ ควรใช้น้ำจากแหล่งที่ตรวจแล้วสำหรับดื่มและหุงต้ม

กลิ่นไข่เน่า และคราบตะกรัน

ลดเหล็กและแมงกานีสอย่างไร

หลักการคือ ทำให้เหล็กและแมงกานีสเปลี่ยนเป็นตะกอนก่อน แล้วกรองออก องค์การอนามัยโลกระบุว่าแมงกานีสกำจัดได้หลายวิธี เช่น ออกซิไดซ์แล้วกรอง ระบบประปาหมู่บ้านที่ใช้น้ำบาดาลจำนวนมากจึงมีขั้นเติมอากาศ ตามด้วยถังกรองที่ใช้ทรายกรอง แอนทราไซต์ หรือแมงกานีสกรีนแซนด์ ตามที่ปรากฏในแบบประเมินระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านของกรมอนามัย

ข้อควรรู้คือ การต้มน้ำไม่ได้กำจัดโลหะ การต้มฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดสารหนูและโลหะหนัก อ่านรายละเอียดได้ที่ น้ำประปาดื่มได้ไหม

สารหนูในน้ำบาดาล ต้องระวังไหม

องค์การอนามัยโลกระบุว่า น้ำบาดาลที่ปนเปื้อนสารหนูเป็นภัยด้านสาธารณสุขที่ใหญ่ที่สุดของสารนี้ ทั้งจากการดื่ม จากพืชที่รดด้วยน้ำนั้น และจากอาหารที่ปรุงด้วยน้ำนั้น สารหนูมีอยู่ทั่วไปในเปลือกโลก น้ำบาดาลจึงมีสารหนูสูงได้ในพื้นที่ที่มีแร่บางชนิด หรือในชั้นน้ำที่ขาดออกซิเจนจนสารหนูหลุดจากตะกอนลงน้ำ

ในประเทศไทย ตัวอย่างที่รู้จักกันดีคือ อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นพื้นที่เหมืองแร่ดีบุกเก่า งานวิจัยปี 2539 พบว่าน้ำใต้ดินชั้นตื้นมีสารหนูสูงกว่าน้ำในชั้นหินปูนด้านล่าง และมาตรการหลักที่ช่วยชุมชนได้ คือ การเปลี่ยนไปใช้น้ำดื่มจากแหล่งที่ปลอดภัย ส่วนงานวิจัยปี 2569 ในแอ่งเชียงใหม่ ผู้วิจัยอธิบายว่าสารหนูในบ่อบาดาลบางบ่อเกิดจากกลไกธรรมชาติของชั้นน้ำที่ขาดออกซิเจน และเสนอให้เฝ้าระวังบ่อลึกด้วย

การได้รับสารหนูไม่ได้แปลว่าจะเกิดโรค ผลต่อสุขภาพขึ้นกับปริมาณและระยะเวลา การดื่มน้ำที่มีสารหนูสูงต่อเนื่องเป็นเวลานาน เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคผิวหนังและมะเร็งบางชนิด อ่านเรื่องสารหนูแบบละเอียดได้ที่ สารหนูคืออะไร

ถ้าผลตรวจน้ำบาดาลเกินเกณฑ์ ควรทำอะไร

  1. หยุดใช้น้ำนั้นดื่มและหุงต้มไว้ก่อน ใช้น้ำจากแหล่งที่ตรวจแล้ว
  2. ส่งตัวอย่างให้ห้องปฏิบัติการตรวจยืนยัน ถ้าผลมาจากชุดตรวจภาคสนาม
  3. ถ้าเป็นบ่อของประปาหมู่บ้าน แจ้ง อปท. หรือผู้ดูแลระบบ เพื่อหาทางปรับปรุงระบบ
  4. ถ้าดื่มน้ำนั้นมานาน หรือมีอาการผิดปกติ ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือโรงพยาบาลใกล้บ้าน
  5. ถ้าจะติดตั้งเครื่องกรอง เลือกวิธีที่ได้ผลกับสารที่พบจริง และตรวจน้ำซ้ำหลังติดตั้ง

ลำดับนี้สังเคราะห์จากคำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุขและหน่วยงานด้านน้ำดื่มต่างประเทศ ถ้าหน่วยงานในพื้นที่มีคำแนะนำเฉพาะ ให้ทำตามหน่วยงานในพื้นที่ก่อน

ดูแลบ่อบาดาลให้น้ำสะอาด

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพา ของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ตรวจสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ได้ในประมาณ 5 นาที รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm และใช้กับน้ำบาดาลได้

สำหรับงานน้ำบาดาล M-Sense ช่วยให้หน่วยงานคัดกรองหลายบ่อในพื้นที่ได้เร็ว ณ จุดเก็บน้ำ แล้วเลือกบ่อที่ควรส่งห้องปฏิบัติการยืนยัน ผลที่เกินเกณฑ์ควรยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ M-Sense ไม่ได้ตรวจเหล็ก แมงกานีส ฟลูออไรด์ หรือเชื้อโรค จึงใช้ร่วมกับการตรวจด้านอื่นตามเกณฑ์น้ำดื่ม ดูสารที่ตรวจได้ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

คำถามที่พบบ่อย

น้ำบาดาลดื่มได้ไหม ดื่มได้เมื่อผลตรวจผ่านเกณฑ์คุณภาพน้ำดื่ม เช่น เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 น้ำบาดาลแต่ละบ่อต่างกัน จึงต้องดูผลตรวจของบ่อนั้น

มาตรฐานน้ำบาดาลคืออะไร คือมาตรฐานน้ำบาดาลที่จะใช้บริโภคได้ ซึ่งออกตามกฎหมายว่าด้วยน้ำบาดาล ใช้ดูคุณภาพน้ำที่บ่อ ส่วนน้ำที่ประปาหมู่บ้านผลิตแล้วจ่ายให้คนดื่ม ต้องผ่านเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563

น้ำบาดาลสีเหลืองเกิดจากอะไร ส่วนใหญ่เกิดจากเหล็กที่ละลายอยู่ในน้ำ เมื่อสัมผัสอากาศจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแดง แมงกานีสก็ทำให้น้ำเปลี่ยนสีและเกิดคราบดำได้ ควรตรวจน้ำเพื่อรู้ค่าที่แน่นอน

เหล็กในน้ำอันตรายไหม องค์การอนามัยโลกไม่ได้กำหนดค่าด้านสุขภาพของเหล็ก ปัญหาหลักคือสี รส และคราบ แต่เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัยกำหนดเหล็กไม่เกิน 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร และน้ำสีเหลืองยังบอกไม่ได้ว่ามีสารอื่นหรือไม่

ต้มน้ำบาดาลแล้วดื่มได้ไหม การต้มฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดสารหนู โลหะหนัก เหล็ก หรือแมงกานีส ถ้ายังไม่รู้ผลตรวจ การต้มจึงไม่พอ

น้ำบาดาลมีกลิ่นไข่เน่า เกิดจากอะไร เกิดจากก๊าซไฮโดรเจนซัลไฟด์ ที่แบคทีเรียสร้างขึ้นในน้ำที่ขาดออกซิเจน ควรแจ้งผู้ดูแลระบบหรือหาวิธีแก้ เช่น เติมอากาศหรือกรอง

อยากคัดกรองสารหนูและโลหะหนักในน้ำบาดาลของพื้นที่คุณ

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · ใช้งานจริง

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค