บทความ

ประปาหมู่บ้านคืออะไร ใครเป็นเจ้าของ ใครดูแล และน้ำผ่านขั้นตอนอะไรก่อนถึงบ้าน

ประปาหมู่บ้าน คือ ระบบที่นำน้ำจากบ่อบาดาลหรือแหล่งน้ำผิวดินมาปรับปรุงคุณภาพ แล้วจ่ายตามท่อผ่านมาตรวัดน้ำให้คนในหมู่บ้านใช้ตลอด 24 ชั่วโมง ประปาหมู่บ้านเป็นทรัพย์สินขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท. เช่น เทศบาล และองค์การบริหารส่วนตำบล) ทั่วประเทศมีประมาณ 70,000 แห่ง บทความนี้อธิบายว่าใครดูแลส่วนไหน ระบบบาดาลกับระบบผิวดินต่างกันอย่างไร และน้ำผ่านขั้นตอนอะไรบ้างก่อนไหลออกจากก๊อกที่บ้าน

หอถังสูงประปาหมู่บ้านตั้งอยู่ท้ายหมู่บ้าน มีบ้านเรือนและต้นไม้รอบ ๆ

ประปาหมู่บ้านคืออะไร

คู่มือหลักเกณฑ์และมาตรฐานคุณภาพระบบประปาหมู่บ้านขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น (พฤษภาคม 2565) ให้ความหมายว่า ระบบประปาหมู่บ้าน คือ การนำน้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติ ได้แก่ แหล่งน้ำใต้ดิน หรือแหล่งน้ำผิวดิน มาผ่านขั้นตอนปรับปรุงคุณภาพให้เป็นน้ำสะอาดตามหลักวิชาการ แล้วจ่ายให้ประชาชนในหมู่บ้านใช้อุปโภคบริโภค ทางท่อผ่านมาตรวัดน้ำตลอด 24 ชั่วโมง

ประปาหมู่บ้านต่างจากน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาคและการประปานครหลวง ระเบียบที่ใช้กับประปาหมู่บ้านไม่นับรวมระบบที่อยู่ในความรับผิดชอบของ 2 หน่วยงานนี้ ประปาหมู่บ้านจึงเป็นระบบขนาดเล็กที่ชุมชนและท้องถิ่นดูแลเอง และเป็นแหล่งน้ำหลักของคนชนบทจำนวนมาก

ใครเป็นเจ้าของ ใครดูแลประปาหมู่บ้าน

ระเบียบกระทรวงมหาดไทย ว่าด้วยการบริหารกิจการและการบำรุงรักษาระบบประปาหมู่บ้าน พ.ศ. 2548 ข้อ 16 กำหนดว่า กิจการประปาหมู่บ้านเป็นทรัพย์สินขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยมอบให้คณะกรรมการดำเนินการบริหารจัดการ ระบบประปาหมู่บ้านหลายแห่งเดิมก่อสร้างโดยกรมทรัพยากรน้ำหรือกรมทรัพยากรน้ำบาดาล แล้วถ่ายโอนภารกิจมาให้ อปท. ตามกฎหมายกระจายอำนาจ

คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นแบ่งการบริหารกิจการประปาหมู่บ้านไว้ 2 รูปแบบ

ไม่ว่ารูปแบบใด ประปาหมู่บ้านทำงานได้ดีเพราะคนหลายกลุ่มช่วยกัน

ใคร หน้าที่หลัก
ผู้ใช้น้ำ เลือกตัวแทนเป็นคณะกรรมการ ทำตามข้อบังคับของประปา ช่วยดูแลระบบ และติดตามการทำงานของคณะกรรมการ
คณะกรรมการบริหารกิจการประปาหมู่บ้าน วางระเบียบโดยผ่านความเห็นชอบของผู้ใช้น้ำ บริหารให้มีน้ำใช้ทั่วถึง ดูแลรายรับรายจ่าย และรายงานผลต่อ อปท. และผู้ใช้น้ำ
ผู้ดูแลระบบประปาหมู่บ้าน (ผู้ควบคุมการผลิต) เปิด-ปิดและควบคุมระบบ บำรุงรักษาและซ่อมแซม แจ้งปัญหาให้คณะกรรมการทราบ และหาความรู้ใหม่มาพัฒนาระบบ
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เป็นเจ้าของระบบ ปรับปรุงซ่อมแซม ตรวจสอบคุณภาพน้ำ และพัฒนาศักยภาพผู้ดูแลระบบ
หน่วยงานสนับสนุน กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น กรมทรัพยากรน้ำ กรมทรัพยากรน้ำบาดาล และกรมอนามัย ร่วมกันวางหลักเกณฑ์ ประเมินระบบ และให้คำแนะนำทางวิชาการ

ผู้ดูแลระบบประปาคือคนสำคัญที่สุดคนหนึ่ง เพราะคุณภาพน้ำแต่ละวันขึ้นกับการเปิดระบบ การเติมคลอรีน และการล้างถังกรองที่ทำอย่างสม่ำเสมอ

ระบบประปาบาดาลกับระบบประปาผิวดิน ต่างกันอย่างไร

ประปาหมู่บ้านแบ่งตามแหล่งน้ำดิบได้ 2 แบบหลัก ความต่างอยู่ที่น้ำดิบ และขั้นตอนปรับปรุงคุณภาพน้ำที่ต้องใช้

หัวข้อ ระบบประปาบาดาล ระบบประปาผิวดิน
แหล่งน้ำดิบ บ่อน้ำบาดาล ห้วย หนอง คลอง บึง สระ อ่างเก็บน้ำ แม่น้ำ น้ำซับ และบ่อน้ำตื้น
เกณฑ์คุณภาพน้ำดิบที่คู่มือกำหนด มาตรฐานน้ำบาดาลที่จะใช้บริโภคได้ ตามประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2551 และต้องส่งตัวอย่างน้ำวิเคราะห์ก่อนนำมาใช้ผลิตประปา มาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ประเภทที่ 1–4 ตามประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537)
ส่วนปรับปรุงคุณภาพน้ำ ถังกรองน้ำ ทรายกรองน้ำ และอุปกรณ์ประกอบ หลายแห่งมีระบบเติมอากาศก่อนเข้าถังกรอง ถังสร้างตะกอน รวมตะกอน ตกตะกอน และทรายกรอง พร้อมอุปกรณ์ประกอบ
เรื่องที่ผู้ดูแลมักต้องจัดการ เหล็ก แมงกานีส สี กลิ่น และสารที่ละลายมาจากชั้นหินและดิน ความขุ่น ตะกอน และเชื้อโรคที่เปลี่ยนตามฤดูกาล
ส่วนที่เหมือนกัน ถังน้ำใส ระบบจ่ายคลอรีนฆ่าเชื้อ หอถังสูงหรือถังอัดความดัน และท่อจ่ายน้ำผ่านมาตรวัดน้ำ เหมือนกัน

ระบบประปาบาดาลเองก็มีหลายขนาด แบบประเมินระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านของกรมอนามัย (ฉบับร่าง) แยกไว้ 3 แบบ คือ สูบจากบ่อขึ้นหอถังสูงแล้วจ่ายเลย สูบลงถังน้ำใสก่อนขึ้นหอถังสูง และสูบผ่านระบบกรองลงถังน้ำใสก่อนขึ้นหอถังสูง ถ้าอยากรู้ว่าน้ำบาดาลต้องตรวจอะไรบ้าง อ่านต่อได้ที่ น้ำบาดาลดื่มได้ไหม

น้ำผ่านขั้นตอนอะไรก่อนถึงบ้าน

เส้นทางของน้ำในประปาหมู่บ้านทั่วไป สรุปจากคู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นและแบบประเมินของกรมอนามัย มีดังนี้ แต่ละแห่งอาจมีบางขั้นมากหรือน้อยกว่านี้ตามแบบที่ก่อสร้าง

ลำดับ ขั้นตอน เกิดอะไรขึ้น
1 สูบน้ำดิบ เครื่องสูบน้ำดิบดึงน้ำจากบ่อบาดาลหรือแหล่งน้ำผิวดินเข้าระบบ
2 เติมอากาศ (ระบบบาดาลบางแห่ง) ให้น้ำสัมผัสอากาศ เหล็กที่ละลายอยู่จะเปลี่ยนเป็นตะกอนที่กรองออกได้
3 สร้างตะกอนและตกตะกอน (ระบบผิวดิน) เติมสารสร้างตะกอน เช่น สารส้ม ให้ความขุ่นจับตัวเป็นก้อนแล้วจมลงก้นถัง
4 กรอง น้ำไหลผ่านถังกรองทราย บางแห่งใช้สารกรองอื่นร่วม เช่น แอนทราไซต์ หรือแมงกานีสกรีนแซนด์
5 เก็บในถังน้ำใสและฆ่าเชื้อ เติมคลอรีนเพื่อฆ่าเชื้อโรค แล้วเก็บน้ำที่ผ่านการกรองไว้ในถังน้ำใส
6 สูบขึ้นหอถังสูงหรือถังอัดความดัน เครื่องสูบน้ำดีส่งน้ำขึ้นหอถังสูง ให้แรงดันพอจ่ายน้ำทั่วหมู่บ้าน
7 จ่ายน้ำตามท่อ น้ำผ่านมาตรวัดน้ำหลักและท่อเมน ไปถึงมาตรวัดน้ำและก๊อกของแต่ละบ้าน
ผิวบนของถังกรองคอนกรีตแบบเปิดในโรงผลิตน้ำประปาหมู่บ้าน เห็นชั้นทรายกรองและกรวดละเอียดใต้น้ำใสตื้น ๆ มีขอบคอนกรีตอยู่ด้านหน้า

ทำไมต้องมีคลอรีนเหลืออยู่ในน้ำที่บ้าน

คลอรีนที่เติมในขั้นที่ 5 ไม่ได้ใช้หมดในถัง ต้องเหลืออยู่ในน้ำบางส่วน เรียกว่า คลอรีนอิสระคงเหลือ เพื่อฆ่าเชื้อที่อาจปนเข้ามาในท่อระหว่างทาง คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นกำหนดให้ตรวจคลอรีนคงเหลือที่ปลายท่อให้อยู่ระหว่าง 0.2–0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร และแนวทาง 3C ให้วัดที่บ้านผู้ใช้น้ำหลังที่ไกลที่สุดด้วยชุดทดสอบคลอรีนอิสระคงเหลือ (อ.31) เดือนละ 1 ครั้ง

กลิ่นคลอรีนอ่อน ๆ ที่ก๊อกจึงเป็นสัญญาณว่าน้ำผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว ถ้าไม่ชอบกลิ่น ดูวิธีจัดการในบ้านได้ที่ น้ำประปาดื่มได้ไหม

ดูแลอย่างไรให้น้ำประปาหมู่บ้านได้มาตรฐาน

คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นกำหนดว่า น้ำประปาที่ผลิตได้ต้องได้เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 รายละเอียดเกณฑ์นี้อ่านได้ที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563 อ่านอย่างไร

งานดูแลที่คู่มือและแบบประเมินระบุไว้ มีดังนี้

งาน ความถี่ ที่มา
ล้างย้อนทรายกรอง (backwash) อย่างน้อยวันละ 1 ครั้ง แบบประเมินระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้าน กรมอนามัย (ฉบับร่าง)
เติมคลอรีนและวัดคลอรีนอิสระคงเหลือ สม่ำเสมอ และบันทึกผลทุกครั้ง แบบประเมินฯ กรมอนามัย
ตรวจและขัดล้างถังกรอง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง แบบประเมินฯ กรมอนามัย
ล้างถังน้ำใสและหอถังสูง ระบายตะกอน ขัดตะไคร่ และฆ่าเชื้อในถัง อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง แบบประเมินฯ กรมอนามัย
ตรวจคุณภาพน้ำด้วยเครื่องมือภาคสนามอย่างง่าย ที่จุดผลิตหรือจุดจ่ายน้ำ ทุก 3 เดือน คู่มือกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น
ส่งตัวอย่างน้ำประปาให้หน่วยงานที่มีหน้าที่ตรวจคุณภาพน้ำ อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง คู่มือกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น

แนวทาง 3C ประปาหมู่บ้านสะอาด

กรมอนามัยและกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นใช้แนวทาง 3C เป็นกรอบพัฒนาประปาหมู่บ้าน

ประปาหมู่บ้านที่ผ่านทั้ง 3 ข้อ ขอรับการรับรองเป็นน้ำประปาหมู่บ้านสะอาดได้ แนวทางนี้ช่วยให้ อปท. และผู้ดูแลระบบเห็นชัดว่าต้องทำอะไร และวัดผลได้

การประปาหมู่บ้านอยู่ได้ยั่งยืนเพราะอะไร

การประปาหมู่บ้านไม่ได้มีแค่เรื่องเครื่องสูบและถังกรอง แต่เป็นกิจการที่ต้องมีรายรับพอสำหรับค่าไฟฟ้า คลอรีน สารกรอง และค่าซ่อม คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นจึงวางมาตรฐานด้านการบริหารไว้ด้วย

ผู้ใช้น้ำแต่ละบ้านช่วยได้มาก เช่น แจ้งผู้ดูแลระบบเมื่อเห็นท่อรั่วหรือน้ำผิดปกติ ชำระค่าน้ำตามกำหนด และดูแลถังพักน้ำในบ้าน กรมอนามัยแนะนำให้ล้างถังพักน้ำทุก 6 เดือน เพราะคุณภาพน้ำที่ก๊อกยังขึ้นกับถังพักและท่อในบ้านด้วย

ทำไมผลตรวจน้ำจึงสำคัญกับประปาหมู่บ้าน

คุณภาพน้ำประปาหมู่บ้านต่างกันไปตามแหล่งน้ำดิบ สภาพระบบ และการดูแล การตรวจน้ำจึงเป็นทั้งเครื่องมือของผู้ดูแลและเครื่องสร้างความมั่นใจให้ผู้ใช้น้ำ

ส่วนคำถามว่าน้ำประปาหมู่บ้านดื่มได้ไหม คำตอบขึ้นกับผลตรวจของแต่ละแห่ง อ่านวิธีดูและสิ่งที่ทำได้ในบ้านที่ น้ำประปาดื่มได้ไหม ดูจากอะไร และวิธีตรวจแต่ละแบบที่ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี

ปรับปรุงระบบเดิม แทนการสร้างใหม่

เมื่อผลตรวจพบสารที่ระบบเดิมยังจัดการไม่ได้ ทางเลือกหนึ่งคือปรับปรุงระบบที่มีอยู่ งานวิจัยของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ใช้แนวทางนี้กับประปาหมู่บ้าน

ก่อนเริ่มปรับปรุง รายงานของนาโนเทคแนะนำให้พื้นที่เตรียมข้อมูล 4 อย่าง คือ ข้อมูลคุณภาพน้ำดิบ สภาพและกำลังผลิตของระบบเดิม ความพร้อมของหน่วยงานท้องถิ่นในการเดินระบบและบำรุงรักษา และผู้รับผิดชอบการบำรุงรักษาพร้อมวิธีตรวจติดตามคุณภาพน้ำหลังติดตั้ง

หลักการทำงานที่นาโนเทคใช้ คือ "นักวิจัยเป็นพี่เลี้ยง ชุมชนเป็นเจ้าของ และท้องถิ่นเป็นผู้สนับสนุน" ซึ่งตรงกับโครงสร้างของประปาหมู่บ้านที่ชุมชนและ อปท. เป็นเจ้าของอยู่แล้ว ดูตัวอย่างพื้นที่ได้ที่หน้า ใช้งานจริง

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพา ของนาโนเทค สวทช. ตรวจสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ได้ในประมาณ 5 นาที รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm (ส่วนในพันล้านส่วน ถึงส่วนในล้านส่วน) ใช้ได้ทั้งน้ำบาดาล น้ำผิวดิน และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน

สำหรับประปาหมู่บ้าน M-Sense ช่วยให้ อปท. และหน่วยงานสาธารณสุขคัดกรองโลหะหนักได้ที่จุดเก็บน้ำ เช่น บ่อน้ำดิบ ถังน้ำใส หรือหอถังสูง ก่อนตัดสินใจว่าจุดไหนควรส่งห้องปฏิบัติการยืนยัน และใช้ติดตามผลหลังปรับปรุงระบบ M-Sense ไม่ได้วัดคลอรีน เชื้อโรค หรือความขุ่น งานประจำวันของผู้ดูแลระบบจึงยังใช้ชุดทดสอบคลอรีนและการตรวจตามเกณฑ์ของกรมอนามัยเหมือนเดิม ดูสารที่ตรวจได้ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

คำถามที่พบบ่อย

ประปาหมู่บ้านเป็นของใคร เป็นทรัพย์สินขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น เทศบาล หรือองค์การบริหารส่วนตำบล ตามระเบียบกระทรวงมหาดไทย พ.ศ. 2548 โดยอาจมอบให้คณะกรรมการบริหารกิจการประปาที่ผู้ใช้น้ำเลือกตั้งเป็นผู้บริหาร

น้ำประปาหมู่บ้านมีปัญหา ควรแจ้งใคร แจ้งผู้ดูแลระบบประปา คณะกรรมการบริหารกิจการประปาหมู่บ้าน หรือ อปท. ที่เป็นเจ้าของระบบ ถ้ากังวลเรื่องสุขภาพ ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสายด่วนกรมอนามัย 1478

ระบบประปาบาดาลกับระบบประปาผิวดิน แบบไหนดีกว่า ไม่มีแบบไหนดีกว่ากันเสมอไป ขึ้นกับแหล่งน้ำที่มีในพื้นที่ ระบบผิวดินต้องจัดการความขุ่นและตะกอนมากกว่า ส่วนระบบบาดาลมักต้องจัดการเหล็ก แมงกานีส และสารที่ละลายมาจากชั้นดินหิน ทั้งสองแบบต้องฆ่าเชื้อด้วยคลอรีนเหมือนกัน

ทำไมน้ำประปาหมู่บ้านมีกลิ่นคลอรีน เพราะต้องมีคลอรีนอิสระคงเหลือในน้ำ เพื่อฆ่าเชื้อที่อาจปนเข้ามาในท่อ คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นกำหนดให้ปลายท่อมีคลอรีนคงเหลือ 0.2–0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร

ประปาหมู่บ้านต้องตรวจคุณภาพน้ำบ่อยแค่ไหน คู่มือของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นให้ตรวจด้วยเครื่องมือภาคสนามอย่างง่ายทุก 3 เดือน และส่งตัวอย่างให้หน่วยงานตรวจอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ส่วนคลอรีนคงเหลือควรวัดสม่ำเสมอ

ประปาหมู่บ้านทั่วประเทศมีกี่แห่ง ประมาณ 70,000 แห่ง ตามรายงานของกรมอนามัย ปีงบประมาณ 2568

อยากตรวจโลหะหนักในน้ำประปาหมู่บ้านของพื้นที่คุณ

ถามนาโนเทค · สำหรับหน่วยงาน · ใช้งานจริง

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค