บทความ
แคดเมียมคืออะไร โรคอิไตอิไตเกิดจากอะไร และแคดเมียมเข้าสู่ข้าวและน้ำได้อย่างไร
แคดเมียม (cadmium) คือโลหะชนิดหนึ่งที่ใช้ในอุตสาหกรรมเหล็ก พลาสติก และแบตเตอรี่ คนทั่วไปได้รับแคดเมียมจากอาหารเป็นหลัก โดยเฉพาะข้าวและพืชที่ปลูกในดินที่มีแคดเมียม ส่วนน้ำดื่มเป็นทางรอง แคดเมียมสะสมที่ไตและอยู่ในร่างกายได้นานหลายสิบปี โรคอิไตอิไต (itai-itai disease) ที่เกิดในญี่ปุ่นคือพิษแคดเมียมเรื้อรังระยะรุนแรงที่สุด และเป็นบทเรียนสำคัญว่าแคดเมียมเดินทางจากน้ำ สู่ดินนา สู่ข้าว แล้วเข้าสู่คนได้อย่างไร บทความนี้อธิบายเรื่องเหล่านี้ พร้อมเกณฑ์แคดเมียมในน้ำของไทยและวิธีตรวจ
แคดเมียมคืออะไร
แคดเมียมเป็นธาตุโลหะ สัญลักษณ์ทางเคมีคือ Cd องค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ระบุว่าโลหะแคดเมียมใช้ในอุตสาหกรรมเหล็กและพลาสติก และสารประกอบแคดเมียมใช้กันมากในแบตเตอรี่ แคดเมียมเข้าสู่สิ่งแวดล้อมได้หลายทาง เช่น น้ำทิ้ง ปุ๋ย และมลพิษทางอากาศในพื้นที่
แคดเมียมเป็น 1 ใน 5 โลหะหนักที่เป็นพิษในเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 ร่วมกับตะกั่ว โครเมียมรวม สารหนู และปรอท ภาพรวมของโลหะหนักทั้ง 4 ชนิดที่หน่วยงานเฝ้าระวังกันมาก อ่านได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด บทความนี้ลงลึกเฉพาะแคดเมียม
แคดเมียมเข้าสู่ร่างกายทางไหน
ข้อที่หลายคนไม่รู้คือ แคดเมียมมาจากอาหารมากกว่าน้ำ องค์การอนามัยโลกระบุว่าผู้ใหญ่ได้รับแคดเมียมจากการกินวันละราว 10–35 ไมโครกรัม อาหารเป็นแหล่งหลัก และการสูบบุหรี่เป็นแหล่งเพิ่มที่สำคัญ
ทางที่ได้รับ
รายละเอียด
ที่มาของข้อมูล
อาหาร
แหล่งหลักของคนทั่วไป อาหารที่อาจมีแคดเมียม เช่น ธัญพืช ผักใบ ถั่ว หอย และเครื่องในสัตว์ สำหรับคนในเอเชีย ข้าวเป็นแหล่งสำคัญ
องค์การอนามัยโลก · หน่วยงานด้านสารพิษของสหรัฐอเมริกา · งานวิจัยเรื่องข้าว
บุหรี่
ผู้สูบบุหรี่ได้รับแคดเมียมเพิ่มขึ้นมาก
องค์การอนามัยโลก
น้ำดื่ม
ปกติมีแคดเมียมต่ำกว่า 1 ไมโครกรัมต่อลิตร อาจสูงขึ้นจากสิ่งเจือปนในสังกะสีที่เคลือบท่อเหล็กอาบสังกะสี ตะกั่วบัดกรี และข้อต่อโลหะบางชนิด หรือจากแหล่งน้ำที่ปนเปื้อน
องค์การอนามัยโลก
เพราะคนได้รับแคดเมียมจากอาหารมากอยู่แล้ว เกณฑ์แคดเมียมในน้ำดื่มจึงตั้งไว้ต่ำ เพื่อไม่ให้น้ำเพิ่มภาระให้ร่างกายมากเกินไป (อธิบายในหัวข้อเกณฑ์ด้านล่าง)
แคดเมียมเข้าสู่ข้าวได้อย่างไร
ต้นข้าวดูดแคดเมียมจากดินขึ้นมาทางราก แล้วส่งบางส่วนไปสะสมในเมล็ด ดินนาจะมีแคดเมียมสูงได้จากหลายทาง เช่น แร่ในดินตามธรรมชาติ ปุ๋ยบางชนิด และ น้ำชลประทานที่มีแคดเมียม เมื่อใช้น้ำนั้นทดนาทุกฤดูปลูกเป็นเวลานาน แคดเมียมจะค่อย ๆ สะสมในดิน และเพราะแคดเมียมเป็นธาตุ จึงไม่สลายหายไปเอง
งานวิจัยในญี่ปุ่นที่ตีพิมพ์ในวารสาร Environmental Science & Technology ปี 2552 ระบุว่าการกินข้าวเป็นแหล่งสำคัญของแคดเมียมสำหรับประชากรในเอเชีย และพบว่าการจัดการน้ำในนามีผลชัดเจน
ช่วงที่นามีน้ำขัง แคดเมียมในเมล็ดข้าวลดลง การขังน้ำช่วงประมาณ 3 สัปดาห์ก่อนและหลังข้าวออกรวงช่วยลดแคดเมียมในเมล็ดได้มากที่สุดในการทดลองนั้น
ช่วงที่ปล่อยนาแห้ง แคดเมียมในเมล็ดเพิ่มขึ้น
แต่มีข้อแลก การขังน้ำทำให้สารหนูในเมล็ดข้าวเพิ่มขึ้น ส่วนการปล่อยแห้งลดสารหนูแต่เพิ่มแคดเมียม
ผลนี้บอกว่าการลดโลหะหนักในข้าวไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้ทุกที่ ต้องดูทั้งดิน น้ำ และชนิดของโลหะในพื้นที่ เกษตรกรที่สงสัยเรื่องดินหรือน้ำในแปลงนาควรปรึกษาหน่วยงานด้านเกษตรในพื้นที่ก่อนเปลี่ยนวิธีปลูก
ค่าสูงสุดของแคดเมียมในข้าว
มาตรฐาน
ข้าวสารขัดขาว
หมายเหตุ
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน
ไม่เกิน 0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
เมล็ดธัญพืชอื่นส่วนใหญ่ไม่เกิน 0.1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
มาตรฐานอาหารระหว่างประเทศ (Codex Alimentarius)
0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
กำหนดในปี 2549
ค่าในข้าวใช้หน่วย "มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม" ของเมล็ดข้าว ส่วนค่าในน้ำใช้ "มิลลิกรัมต่อลิตร" จึงเอามาเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้ และการตรวจน้ำบอกไม่ได้ว่าข้าวมีแคดเมียมเท่าไร ถ้าต้องการรู้ปริมาณในข้าวต้องส่งตัวอย่างข้าวตรวจโดยตรง
โรคอิไตอิไตคืออะไร
โรคอิไตอิไตเกิดในลุ่มแม่น้ำจินซู (Jinzu River) จังหวัดโทยามะ ประเทศญี่ปุ่น งานทบทวนทางวิชาการเรียกโรคนี้ว่า พิษแคดเมียมเรื้อรังระยะรุนแรงที่สุด ชื่อ "อิไตอิไต" เป็นภาษาญี่ปุ่น แปลว่า "เจ็บ เจ็บ" มาจากเสียงร้องของผู้ป่วยที่ปวดกระดูกอย่างมาก ชื่อนี้เริ่มใช้จากข่าวหนังสือพิมพ์ในปี 2498
แคดเมียมไปถึงคนได้อย่างไร
งานศึกษาของนักวิจัยในจังหวัดโทยามะสรุปเส้นทางไว้ดังนี้
ตะกรันจากการทำเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำทำให้แม่น้ำปนเปื้อนแคดเมียมและโลหะหนักอื่น
ชาวนาใช้น้ำแม่น้ำทดนา ดินนาจึงสะสมแคดเมียมผ่านน้ำชลประทาน ตั้งแต่ราวปี 2453 ถึงราวปี 2503–2512
ข้าวที่ปลูกในดินนั้นมีแคดเมียมสูง และชาวบ้านยังใช้น้ำแม่น้ำดื่มและหุงต้มจนถึงราวปี 2503
คนในพื้นที่ได้รับแคดเมียมทั้งจากข้าวและน้ำต่อเนื่องหลายสิบปี
อาการและกลุ่มที่ได้รับผล
ข้อมูลของจังหวัดโทยามะระบุว่าโรคเริ่มจากปวดหลังส่วนล่าง ไหล่ และเข่า ต่อมากระดูกหักซ้ำ ๆ และในระยะท้ายผู้ป่วยต้องนอนติดเตียงเพราะปวดทั้งตัว ผู้ป่วยส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง อายุ 35 ปีขึ้นไปจนถึงวัยหมดประจำเดือน โดยเฉพาะผู้ที่เคยคลอดบุตร
ในทางการแพทย์ โรคนี้เกิดจากแคดเมียมทำลายท่อไตส่วนต้น (proximal tubule) ร่างกายจึงเสียแร่ธาตุที่ใช้สร้างกระดูก จนกระดูกนิ่มและเปราะ งานทบทวนจึงเรียกโรคนี้ว่า "กระดูกนิ่มจากความผิดปกติของท่อไตที่เกิดจากแคดเมียม" (cadmium-induced renal tubular osteomalacia)
ลำดับเหตุการณ์สำคัญ
ปี พ.ศ. (ค.ศ.)
เหตุการณ์
ราว 2453 (1910)
เริ่มพบผู้ป่วยในลุ่มแม่น้ำ ชาวบ้านเรียกว่า "โรคประหลาด"
2498 (1955)
ชื่อ "อิไตอิไต" เริ่มใช้จากข่าวหนังสือพิมพ์
2504 (1961)
มีการเสนอในที่ประชุมวิชาการด้านศัลยกรรมกระดูกของญี่ปุ่นว่าแคดเมียมเป็นสาเหตุ
พ.ค. 2511 (1968)
กระทรวงสาธารณสุขและสวัสดิการของญี่ปุ่นประกาศความเห็นว่าโรคอิไตอิไตเกิดจากมลพิษ
2523–2555 (1980–2012)
จังหวัดโทยามะฟื้นฟูนาที่ปนเปื้อนราว 1,500 เฮกตาร์ ด้วยการเปลี่ยนดินชั้นบน แคดเมียมในข้าวลดลงอย่างชัดเจน
บทเรียนจากโรคอิไตอิไต
โลหะหนักเดินทางได้ไกลและนาน จากน้ำไปสู่ดิน จากดินไปสู่ข้าว และสะสมในดินได้นานจนต้องเปลี่ยนดินออก
ผลต่อสุขภาพใช้เวลาหลายสิบปี งานทบทวนปี 2559 ระบุว่าความผิดปกติของไตจากแคดเมียมยังพบในผู้อยู่อาศัยบางส่วน แม้การฟื้นฟูดินจะเสร็จแล้ว
การเฝ้าระวังตั้งแต่ต้นทางคุ้มค่ากว่าการแก้ปลายทาง การตรวจน้ำที่ใช้ทดนาและน้ำดื่มอย่างสม่ำเสมอช่วยให้เห็นปัญหาก่อนที่จะสะสมในดินและในคน
แคดเมียมมีผลต่อสุขภาพอย่างไร
ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลกสรุปได้ดังนี้
ไตเป็นอวัยวะหลักที่ได้รับผล แคดเมียมสะสมที่ไตเป็นส่วนใหญ่ และมีครึ่งชีวิตในร่างกายยาวมาก คือ 10–35 ปี การได้รับซ้ำ ๆ เป็นเวลานานทำให้ไตเสื่อม และเกี่ยวข้องกับกระดูกเปราะบาง
มะเร็ง องค์การวิจัยมะเร็งระหว่างประเทศ (International Agency for Research on Cancer หรือ IARC) จัดแคดเมียมและสารประกอบแคดเมียมไว้ในกลุ่ม 1 คือก่อมะเร็งในคน (เอกสาร IARC เล่ม 100C ปี 2555) องค์การอนามัยโลกระบุว่าหลักฐานนี้มาจากการหายใจเข้าไป ยังไม่มีหลักฐานการก่อมะเร็งจากการกิน
ช่องว่างความปลอดภัยแคบ คณะผู้เชี่ยวชาญด้านวัตถุเจือปนอาหารของ FAO และ WHO (JECFA) กำหนดปริมาณที่ร่างกายรับได้ชั่วคราวต่อเดือนไว้ที่ 25 ไมโครกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม องค์การอนามัยโลกระบุว่าปริมาณที่คนทั่วไปได้รับจริงต่อเดือนอยู่ไม่ห่างจากค่านี้ และยิ่งใกล้กว่านั้นในผู้สูบบุหรี่
ได้รับแคดเมียม ไม่เท่ากับเป็นโรค ผลต่อสุขภาพขึ้นกับปริมาณ ระยะเวลา และปัจจัยของแต่ละคน โรคอิไตอิไตเกิดจากการได้รับแคดเมียมในระดับสูงต่อเนื่องหลายสิบปี ถ้ากังวลว่าตนเองหรือคนในครอบครัวได้รับแคดเมียม ควรปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หรือสำนักงานสาธารณสุขอำเภอในพื้นที่ เจ้าหน้าที่จะประเมินว่าควรตรวจอะไรต่อ
เกณฑ์แคดเมียมในน้ำของไทย
เกณฑ์แคดเมียมมีหลายชุด แต่ละชุดใช้กับน้ำคนละแบบ
ชนิดของน้ำ
เกณฑ์แคดเมียม (มิลลิกรัมต่อลิตร)
เทียบเป็น ppb
น้ำประปาดื่มได้ (เกณฑ์กรมอนามัย พ.ศ. 2563)
ไม่เกิน 0.003
3
น้ำดื่ม ตามแนวทางขององค์การอนามัยโลก
0.003
3
แหล่งน้ำผิวดิน (ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2537) น้ำที่มีความกระด้างไม่เกิน 100 มก./ลิตร
ไม่เกิน 0.005
5
แหล่งน้ำผิวดิน น้ำที่มีความกระด้างเกิน 100 มก./ลิตร
ไม่เกิน 0.05
50
ข้อสังเกตจากตารางนี้
เกณฑ์น้ำดื่ม 3 ppb ต่ำมาก องค์การอนามัยโลกตั้งค่านี้โดยให้น้ำดื่มมีสัดส่วนเพียงร้อยละ 10 ของปริมาณที่ร่างกายรับได้ต่อเดือน เพราะอีกส่วนใหญ่มาจากอาหารอยู่แล้ว
เกณฑ์แหล่งน้ำผิวดินใช้กับน้ำดิบ เช่น แม่น้ำ ลำห้วย ไม่ได้แปลว่าน้ำที่ผ่านเกณฑ์นี้ดื่มได้ทันที
หน่วยต้องอ่านให้ถูก 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร เท่ากับ 3 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ 3 ppb ถ้าอ่านหน่วยผิด ตัวเลขจะคลาด 1,000 เท่า ดูวิธีแปลงหน่วยได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร และอ่านเกณฑ์น้ำประปาฉบับเต็มได้ที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563
ตรวจแคดเมียมในน้ำได้อย่างไร
แคดเมียมในน้ำมองไม่เห็น ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ต้องตรวจด้วยเครื่องมือเท่านั้น วิธีหลักมี 2 กลุ่ม
1. ห้องปฏิบัติการ ใช้เครื่องมืออย่าง ICP-MS (inductively coupled plasma mass spectrometry) และ AAS (atomic absorption spectrometry) เอกสารขององค์การอนามัยโลกระบุว่า ICP-MS ตรวจแคดเมียมได้ต่ำถึง 0.01 ไมโครกรัมต่อลิตร ห้องปฏิบัติการเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและออกรายงานทางการ อ่านเพิ่มที่ ICP-MS และ AAS คืออะไร
2. ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า ใช้หลักการ "ดึงไอออนแคดเมียมมาเกาะบนผิวขั้วไฟฟ้า แล้วปล่อยออกเพื่อวัดสัญญาณ" ได้ผลเป็นตัวเลขที่จุดเก็บน้ำ เหมาะกับงานคัดกรองและเฝ้าระวังหลายจุด อ่านหลักการของเซนเซอร์ได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร และถ้าอยากเข้าใจพื้นฐานเรื่องการรับและให้อิเล็กตรอนที่ผิวขั้ว อ่านต่อที่ ขั้วไฟฟ้า ปฏิกิริยารีดอกซ์ และเซลล์ไฟฟ้าเคมี
ข้อควรรู้เวลาเก็บตัวอย่าง
ถ้าสงสัยว่าแคดเมียมมาจากท่อหรือข้อต่อในอาคาร ควรเก็บน้ำที่ก๊อก
ถ้าต้องการรู้คุณภาพแหล่งน้ำ ควรเก็บจากแหล่งน้ำดิบโดยตรง
ผลตรวจจุดเดียวบอกไม่ได้ว่าแคดเมียมมาจากไหน การหาต้นทางต้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสอบสวนในพื้นที่
ลดความเสี่ยงจากแคดเมียมได้อย่างไร
ไม่สูบบุหรี่และเลี่ยงควันบุหรี่ เพราะบุหรี่เป็นแหล่งแคดเมียมเพิ่มที่สำคัญ
ใช้น้ำดื่มจากแหล่งที่ตรวจแล้ว ถ้าผลตรวจน้ำเกินเกณฑ์ ให้หยุดใช้น้ำนั้นดื่มและหุงต้มไว้ก่อน แล้วส่งตรวจยืนยันกับห้องปฏิบัติการ
การต้มน้ำไม่ช่วย การต้มฆ่าเชื้อโรคได้ แต่ไม่กำจัดโลหะหนัก และถ้าต้มจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นอาจสูงขึ้น
ระบบประปาเลือกวิธีบำบัดที่ได้ผลกับแคดเมียม องค์การอนามัยโลกระบุว่าการตกตะกอนด้วยสารเคมี (coagulation) หรือการทำน้ำอ่อนด้วยการตกตะกอน (precipitation softening) ลดแคดเมียมได้ถึงระดับ 0.002 มิลลิกรัมต่อลิตร ผู้ดูแลระบบควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนเลือกวิธี และตรวจน้ำซ้ำหลังปรับปรุงระบบ
แจ้งผู้ดูแลระบบน้ำ เช่น การประปาในพื้นที่ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ดูแลประปาหมู่บ้าน เมื่อพบผลผิดปกติ
M-Sense ช่วยอะไรได้
M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพาด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ แคดเมียม สารหนู ตะกั่ว และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพา ใช้ได้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน
สำหรับแคดเมียม M-Sense ช่วยให้เจ้าหน้าที่ตรวจคัดกรองน้ำดิบ น้ำที่ใช้ในระบบประปา และน้ำดื่มได้หลายจุดที่หน้างาน แล้วเลือกจุดที่ผลน่าสงสัยส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน ดูโลหะที่ตรวจได้พร้อมเกณฑ์ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และขั้นตอนการทำงานที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร
คำถามที่พบบ่อย
แคดเมียมคืออะไร อันตรายอย่างไร
แคดเมียมเป็นธาตุโลหะที่ใช้ในอุตสาหกรรมเหล็ก พลาสติก และแบตเตอรี่ ถ้าได้รับในปริมาณสูงต่อเนื่องนาน แคดเมียมจะสะสมที่ไต ทำให้ไตเสื่อม และเกี่ยวข้องกับกระดูกเปราะบาง
โรคอิไตอิไตเกิดจากอะไร ติดต่อกันได้ไหม
โรคอิไตอิไตเกิดจากการได้รับแคดเมียมในปริมาณสูงต่อเนื่องหลายสิบปี ผ่านข้าวและน้ำที่ปนเปื้อน เป็นพิษจากสารเคมี ไม่ใช่โรคติดเชื้อ จึงไม่ติดต่อจากคนสู่คน
ข้าวมีแคดเมียมไหม
ข้าวมีแคดเมียมได้ในระดับต่ำตามธรรมชาติ และจะสูงขึ้นถ้าปลูกในดินที่มีแคดเมียมมาก ประเทศไทยกำหนดค่าสูงสุดของแคดเมียมในข้าวสารขัดขาวไว้ไม่เกิน 0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563
แคดเมียมในน้ำเท่าไรจึงเกินเกณฑ์
สำหรับน้ำประปาดื่มได้ เกณฑ์กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดไม่เกิน 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 3 ppb ถ้าผลตรวจสูงกว่านี้ถือว่าเกินเกณฑ์ ควรหยุดใช้ดื่มและหุงต้มไว้ก่อน และส่งตรวจยืนยัน
ต้มน้ำแล้วแคดเมียมหายไหม
ไม่หาย การต้มฆ่าเชื้อโรคได้แต่ไม่กำจัดโลหะหนัก ถ้าต้มนานจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นอาจสูงขึ้น
กังวลว่าได้รับแคดเมียม ควรทำอย่างไร
ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหรือสำนักงานสาธารณสุขอำเภอในพื้นที่ เจ้าหน้าที่จะประเมินจากประวัติการได้รับว่าควรตรวจอะไรเพิ่ม
อยากตรวจคัดกรองแคดเมียมและโลหะหนักในน้ำของพื้นที่
ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน · โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด
แหล่งอ้างอิง
องค์การอนามัยโลก. Guidelines for drinking-water quality, 4th edition incorporating the first and second addenda, 2022. บทที่ 12 เอกสารข้อมูลสารเคมี: Cadmium.
International Agency for Research on Cancer. IARC Monographs Volume 100C: Arsenic, Metals, Fibres, and Dusts, 2012.
Agency for Toxic Substances and Disease Registry (สหรัฐอเมริกา). ToxFAQs: Cadmium.
Aoshima K. Itai-itai disease: Renal tubular osteomalacia induced by environmental exposure to cadmium—historical review and perspectives. Soil Science and Plant Nutrition, 2016.
Aoshima K. Itai-itai disease: cadmium-induced renal tubular osteomalacia. Japanese Journal of Hygiene (Nippon Eiseigaku Zasshi), 2012.
Aoshima K. Itai-itai disease: Lessons from the investigations of environmental epidemiology conducted in the 1970's. Japanese Journal of Hygiene (Nippon Eiseigaku Zasshi), 2017.
Toyama Prefecture. Itai-itai Disease Museum: Outbreak of Itai-itai Disease และ Significant Events Concerning Itai-itai Disease.
Arao T และคณะ. Effects of water management on cadmium and arsenic accumulation and dimethylarsinic acid concentrations in Japanese rice. Environmental Science & Technology, 2009.
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน.
Codex Alimentarius. General Standard for Contaminants and Toxins in Food and Feed (CXS 193-1995).
กองห้องปฏิบัติการสาธารณสุข กรมอนามัย. เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 (SD-RLDC-006).
ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) เรื่อง กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน.
ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. นวัตกรรมชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้าแบบพกพา (M-Sense).