บทความ

แคดเมียมคืออะไร โรคอิไตอิไตเกิดจากอะไร และแคดเมียมเข้าสู่ข้าวและน้ำได้อย่างไร

แคดเมียม (cadmium) คือโลหะชนิดหนึ่งที่ใช้ในอุตสาหกรรมเหล็ก พลาสติก และแบตเตอรี่ คนทั่วไปได้รับแคดเมียมจากอาหารเป็นหลัก โดยเฉพาะข้าวและพืชที่ปลูกในดินที่มีแคดเมียม ส่วนน้ำดื่มเป็นทางรอง แคดเมียมสะสมที่ไตและอยู่ในร่างกายได้นานหลายสิบปี โรคอิไตอิไต (itai-itai disease) ที่เกิดในญี่ปุ่นคือพิษแคดเมียมเรื้อรังระยะรุนแรงที่สุด และเป็นบทเรียนสำคัญว่าแคดเมียมเดินทางจากน้ำ สู่ดินนา สู่ข้าว แล้วเข้าสู่คนได้อย่างไร บทความนี้อธิบายเรื่องเหล่านี้ พร้อมเกณฑ์แคดเมียมในน้ำของไทยและวิธีตรวจ

นาขั้นบันไดสีเขียวบนเนินเขา มีน้ำขังในแปลงนาสะท้อนแสงยามเช้า

แคดเมียมคืออะไร

แคดเมียมเป็นธาตุโลหะ สัญลักษณ์ทางเคมีคือ Cd องค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ระบุว่าโลหะแคดเมียมใช้ในอุตสาหกรรมเหล็กและพลาสติก และสารประกอบแคดเมียมใช้กันมากในแบตเตอรี่ แคดเมียมเข้าสู่สิ่งแวดล้อมได้หลายทาง เช่น น้ำทิ้ง ปุ๋ย และมลพิษทางอากาศในพื้นที่

แคดเมียมเป็น 1 ใน 5 โลหะหนักที่เป็นพิษในเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 ร่วมกับตะกั่ว โครเมียมรวม สารหนู และปรอท ภาพรวมของโลหะหนักทั้ง 4 ชนิดที่หน่วยงานเฝ้าระวังกันมาก อ่านได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด บทความนี้ลงลึกเฉพาะแคดเมียม

แคดเมียมเข้าสู่ร่างกายทางไหน

ข้อที่หลายคนไม่รู้คือ แคดเมียมมาจากอาหารมากกว่าน้ำ องค์การอนามัยโลกระบุว่าผู้ใหญ่ได้รับแคดเมียมจากการกินวันละราว 10–35 ไมโครกรัม อาหารเป็นแหล่งหลัก และการสูบบุหรี่เป็นแหล่งเพิ่มที่สำคัญ

ทางที่ได้รับ รายละเอียด ที่มาของข้อมูล
อาหาร แหล่งหลักของคนทั่วไป อาหารที่อาจมีแคดเมียม เช่น ธัญพืช ผักใบ ถั่ว หอย และเครื่องในสัตว์ สำหรับคนในเอเชีย ข้าวเป็นแหล่งสำคัญ องค์การอนามัยโลก · หน่วยงานด้านสารพิษของสหรัฐอเมริกา · งานวิจัยเรื่องข้าว
บุหรี่ ผู้สูบบุหรี่ได้รับแคดเมียมเพิ่มขึ้นมาก องค์การอนามัยโลก
น้ำดื่ม ปกติมีแคดเมียมต่ำกว่า 1 ไมโครกรัมต่อลิตร อาจสูงขึ้นจากสิ่งเจือปนในสังกะสีที่เคลือบท่อเหล็กอาบสังกะสี ตะกั่วบัดกรี และข้อต่อโลหะบางชนิด หรือจากแหล่งน้ำที่ปนเปื้อน องค์การอนามัยโลก

เพราะคนได้รับแคดเมียมจากอาหารมากอยู่แล้ว เกณฑ์แคดเมียมในน้ำดื่มจึงตั้งไว้ต่ำ เพื่อไม่ให้น้ำเพิ่มภาระให้ร่างกายมากเกินไป (อธิบายในหัวข้อเกณฑ์ด้านล่าง)

แคดเมียมเข้าสู่ข้าวได้อย่างไร

ต้นข้าวดูดแคดเมียมจากดินขึ้นมาทางราก แล้วส่งบางส่วนไปสะสมในเมล็ด ดินนาจะมีแคดเมียมสูงได้จากหลายทาง เช่น แร่ในดินตามธรรมชาติ ปุ๋ยบางชนิด และ น้ำชลประทานที่มีแคดเมียม เมื่อใช้น้ำนั้นทดนาทุกฤดูปลูกเป็นเวลานาน แคดเมียมจะค่อย ๆ สะสมในดิน และเพราะแคดเมียมเป็นธาตุ จึงไม่สลายหายไปเอง

งานวิจัยในญี่ปุ่นที่ตีพิมพ์ในวารสาร Environmental Science & Technology ปี 2552 ระบุว่าการกินข้าวเป็นแหล่งสำคัญของแคดเมียมสำหรับประชากรในเอเชีย และพบว่าการจัดการน้ำในนามีผลชัดเจน

ผลนี้บอกว่าการลดโลหะหนักในข้าวไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้ทุกที่ ต้องดูทั้งดิน น้ำ และชนิดของโลหะในพื้นที่ เกษตรกรที่สงสัยเรื่องดินหรือน้ำในแปลงนาควรปรึกษาหน่วยงานด้านเกษตรในพื้นที่ก่อนเปลี่ยนวิธีปลูก

ค่าสูงสุดของแคดเมียมในข้าว

มาตรฐาน ข้าวสารขัดขาว หมายเหตุ
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน ไม่เกิน 0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เมล็ดธัญพืชอื่นส่วนใหญ่ไม่เกิน 0.1 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม
มาตรฐานอาหารระหว่างประเทศ (Codex Alimentarius) 0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม กำหนดในปี 2549

ค่าในข้าวใช้หน่วย "มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม" ของเมล็ดข้าว ส่วนค่าในน้ำใช้ "มิลลิกรัมต่อลิตร" จึงเอามาเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้ และการตรวจน้ำบอกไม่ได้ว่าข้าวมีแคดเมียมเท่าไร ถ้าต้องการรู้ปริมาณในข้าวต้องส่งตัวอย่างข้าวตรวจโดยตรง

เมล็ดข้าวสารกองเล็ก ๆ บนฝ่ามือที่เปิดออก มีแสงธรรมชาติส่องจากด้านข้าง

โรคอิไตอิไตคืออะไร

โรคอิไตอิไตเกิดในลุ่มแม่น้ำจินซู (Jinzu River) จังหวัดโทยามะ ประเทศญี่ปุ่น งานทบทวนทางวิชาการเรียกโรคนี้ว่า พิษแคดเมียมเรื้อรังระยะรุนแรงที่สุด ชื่อ "อิไตอิไต" เป็นภาษาญี่ปุ่น แปลว่า "เจ็บ เจ็บ" มาจากเสียงร้องของผู้ป่วยที่ปวดกระดูกอย่างมาก ชื่อนี้เริ่มใช้จากข่าวหนังสือพิมพ์ในปี 2498

แคดเมียมไปถึงคนได้อย่างไร

งานศึกษาของนักวิจัยในจังหวัดโทยามะสรุปเส้นทางไว้ดังนี้

  1. ตะกรันจากการทำเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำทำให้แม่น้ำปนเปื้อนแคดเมียมและโลหะหนักอื่น
  2. ชาวนาใช้น้ำแม่น้ำทดนา ดินนาจึงสะสมแคดเมียมผ่านน้ำชลประทาน ตั้งแต่ราวปี 2453 ถึงราวปี 2503–2512
  3. ข้าวที่ปลูกในดินนั้นมีแคดเมียมสูง และชาวบ้านยังใช้น้ำแม่น้ำดื่มและหุงต้มจนถึงราวปี 2503
  4. คนในพื้นที่ได้รับแคดเมียมทั้งจากข้าวและน้ำต่อเนื่องหลายสิบปี

อาการและกลุ่มที่ได้รับผล

ข้อมูลของจังหวัดโทยามะระบุว่าโรคเริ่มจากปวดหลังส่วนล่าง ไหล่ และเข่า ต่อมากระดูกหักซ้ำ ๆ และในระยะท้ายผู้ป่วยต้องนอนติดเตียงเพราะปวดทั้งตัว ผู้ป่วยส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง อายุ 35 ปีขึ้นไปจนถึงวัยหมดประจำเดือน โดยเฉพาะผู้ที่เคยคลอดบุตร

ในทางการแพทย์ โรคนี้เกิดจากแคดเมียมทำลายท่อไตส่วนต้น (proximal tubule) ร่างกายจึงเสียแร่ธาตุที่ใช้สร้างกระดูก จนกระดูกนิ่มและเปราะ งานทบทวนจึงเรียกโรคนี้ว่า "กระดูกนิ่มจากความผิดปกติของท่อไตที่เกิดจากแคดเมียม" (cadmium-induced renal tubular osteomalacia)

ลำดับเหตุการณ์สำคัญ

ปี พ.ศ. (ค.ศ.) เหตุการณ์
ราว 2453 (1910) เริ่มพบผู้ป่วยในลุ่มแม่น้ำ ชาวบ้านเรียกว่า "โรคประหลาด"
2498 (1955) ชื่อ "อิไตอิไต" เริ่มใช้จากข่าวหนังสือพิมพ์
2504 (1961) มีการเสนอในที่ประชุมวิชาการด้านศัลยกรรมกระดูกของญี่ปุ่นว่าแคดเมียมเป็นสาเหตุ
พ.ค. 2511 (1968) กระทรวงสาธารณสุขและสวัสดิการของญี่ปุ่นประกาศความเห็นว่าโรคอิไตอิไตเกิดจากมลพิษ
2523–2555 (1980–2012) จังหวัดโทยามะฟื้นฟูนาที่ปนเปื้อนราว 1,500 เฮกตาร์ ด้วยการเปลี่ยนดินชั้นบน แคดเมียมในข้าวลดลงอย่างชัดเจน

บทเรียนจากโรคอิไตอิไต

แคดเมียมมีผลต่อสุขภาพอย่างไร

ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลกสรุปได้ดังนี้

ได้รับแคดเมียม ไม่เท่ากับเป็นโรค ผลต่อสุขภาพขึ้นกับปริมาณ ระยะเวลา และปัจจัยของแต่ละคน โรคอิไตอิไตเกิดจากการได้รับแคดเมียมในระดับสูงต่อเนื่องหลายสิบปี ถ้ากังวลว่าตนเองหรือคนในครอบครัวได้รับแคดเมียม ควรปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หรือสำนักงานสาธารณสุขอำเภอในพื้นที่ เจ้าหน้าที่จะประเมินว่าควรตรวจอะไรต่อ

เกณฑ์แคดเมียมในน้ำของไทย

เกณฑ์แคดเมียมมีหลายชุด แต่ละชุดใช้กับน้ำคนละแบบ

ชนิดของน้ำ เกณฑ์แคดเมียม (มิลลิกรัมต่อลิตร) เทียบเป็น ppb
น้ำประปาดื่มได้ (เกณฑ์กรมอนามัย พ.ศ. 2563) ไม่เกิน 0.003 3
น้ำดื่ม ตามแนวทางขององค์การอนามัยโลก 0.003 3
แหล่งน้ำผิวดิน (ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2537) น้ำที่มีความกระด้างไม่เกิน 100 มก./ลิตร ไม่เกิน 0.005 5
แหล่งน้ำผิวดิน น้ำที่มีความกระด้างเกิน 100 มก./ลิตร ไม่เกิน 0.05 50

ข้อสังเกตจากตารางนี้

ตรวจแคดเมียมในน้ำได้อย่างไร

แคดเมียมในน้ำมองไม่เห็น ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ต้องตรวจด้วยเครื่องมือเท่านั้น วิธีหลักมี 2 กลุ่ม

1. ห้องปฏิบัติการ ใช้เครื่องมืออย่าง ICP-MS (inductively coupled plasma mass spectrometry) และ AAS (atomic absorption spectrometry) เอกสารขององค์การอนามัยโลกระบุว่า ICP-MS ตรวจแคดเมียมได้ต่ำถึง 0.01 ไมโครกรัมต่อลิตร ห้องปฏิบัติการเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและออกรายงานทางการ อ่านเพิ่มที่ ICP-MS และ AAS คืออะไร

2. ชุดตรวจภาคสนามแบบเคมีไฟฟ้า ใช้หลักการ "ดึงไอออนแคดเมียมมาเกาะบนผิวขั้วไฟฟ้า แล้วปล่อยออกเพื่อวัดสัญญาณ" ได้ผลเป็นตัวเลขที่จุดเก็บน้ำ เหมาะกับงานคัดกรองและเฝ้าระวังหลายจุด อ่านหลักการของเซนเซอร์ได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร และถ้าอยากเข้าใจพื้นฐานเรื่องการรับและให้อิเล็กตรอนที่ผิวขั้ว อ่านต่อที่ ขั้วไฟฟ้า ปฏิกิริยารีดอกซ์ และเซลล์ไฟฟ้าเคมี

ข้อควรรู้เวลาเก็บตัวอย่าง

ลดความเสี่ยงจากแคดเมียมได้อย่างไร

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพาด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ แคดเมียม สารหนู ตะกั่ว และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ด้วยเครื่องอ่านผลแบบพกพา ใช้ได้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน

สำหรับแคดเมียม M-Sense ช่วยให้เจ้าหน้าที่ตรวจคัดกรองน้ำดิบ น้ำที่ใช้ในระบบประปา และน้ำดื่มได้หลายจุดที่หน้างาน แล้วเลือกจุดที่ผลน่าสงสัยส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก เทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน ดูโลหะที่ตรวจได้พร้อมเกณฑ์ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และขั้นตอนการทำงานที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร

คำถามที่พบบ่อย

แคดเมียมคืออะไร อันตรายอย่างไร แคดเมียมเป็นธาตุโลหะที่ใช้ในอุตสาหกรรมเหล็ก พลาสติก และแบตเตอรี่ ถ้าได้รับในปริมาณสูงต่อเนื่องนาน แคดเมียมจะสะสมที่ไต ทำให้ไตเสื่อม และเกี่ยวข้องกับกระดูกเปราะบาง

โรคอิไตอิไตเกิดจากอะไร ติดต่อกันได้ไหม โรคอิไตอิไตเกิดจากการได้รับแคดเมียมในปริมาณสูงต่อเนื่องหลายสิบปี ผ่านข้าวและน้ำที่ปนเปื้อน เป็นพิษจากสารเคมี ไม่ใช่โรคติดเชื้อ จึงไม่ติดต่อจากคนสู่คน

ข้าวมีแคดเมียมไหม ข้าวมีแคดเมียมได้ในระดับต่ำตามธรรมชาติ และจะสูงขึ้นถ้าปลูกในดินที่มีแคดเมียมมาก ประเทศไทยกำหนดค่าสูงสุดของแคดเมียมในข้าวสารขัดขาวไว้ไม่เกิน 0.4 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563

แคดเมียมในน้ำเท่าไรจึงเกินเกณฑ์ สำหรับน้ำประปาดื่มได้ เกณฑ์กรมอนามัย พ.ศ. 2563 กำหนดไม่เกิน 0.003 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 3 ppb ถ้าผลตรวจสูงกว่านี้ถือว่าเกินเกณฑ์ ควรหยุดใช้ดื่มและหุงต้มไว้ก่อน และส่งตรวจยืนยัน

ต้มน้ำแล้วแคดเมียมหายไหม ไม่หาย การต้มฆ่าเชื้อโรคได้แต่ไม่กำจัดโลหะหนัก ถ้าต้มนานจนน้ำระเหยไปมาก ความเข้มข้นอาจสูงขึ้น

กังวลว่าได้รับแคดเมียม ควรทำอย่างไร ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหรือสำนักงานสาธารณสุขอำเภอในพื้นที่ เจ้าหน้าที่จะประเมินจากประวัติการได้รับว่าควรตรวจอะไรเพิ่ม

อยากตรวจคัดกรองแคดเมียมและโลหะหนักในน้ำของพื้นที่

ถามนาโนเทค · ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ · สำหรับหน่วยงาน · โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค