บทความ

ขั้วไฟฟ้าคืออะไร ปฏิกิริยารีดอกซ์และเซลล์ไฟฟ้าเคมีทำงานอย่างไร ใช้วัดสารในน้ำได้อย่างไร

ขั้วไฟฟ้า (electrode) คือตัวนำไฟฟ้า เช่น โลหะหรือคาร์บอน ที่สัมผัสกับสารละลาย และเป็นจุดที่อิเล็กตรอนเคลื่อนที่ระหว่างวงจรไฟฟ้ากับสารเคมี การเคลื่อนที่นี้เกิดผ่านปฏิกิริยารีดอกซ์ (redox reaction) ซึ่งก็คือปฏิกิริยาที่สารหนึ่งให้อิเล็กตรอนและอีกสารหนึ่งรับอิเล็กตรอน เมื่อนำขั้วไฟฟ้ากับสารละลายมาประกอบกันเป็นระบบ จะได้เซลล์ไฟฟ้าเคมี (electrochemical cell) ซึ่งเป็นพื้นฐานของทั้งแบตเตอรี่ การชุบโลหะ และเครื่องมือวัดสารในน้ำ บทความนี้ปูพื้นเรื่องไฟฟ้าเคมีในระดับมัธยมปลายถึงปีหนึ่ง แล้วพาไปดูว่าความรู้นี้ใช้วัดโลหะหนักในน้ำได้อย่างไร

ภาพประกอบ 3 มิติ อะตอมโลหะสองข้างส่งอนุภาคอิเล็กตรอนเรืองแสงข้ามหากัน บนพื้นหลังน้ำใส

ปฏิกิริยารีดอกซ์คืออะไร

คำว่า "รีดอกซ์" มาจากสองคำรวมกัน คือ รีดักชัน (reduction) กับออกซิเดชัน (oxidation)

อิเล็กตรอนไม่หายไปเฉย ๆ ถ้ามีสารหนึ่งเสียอิเล็กตรอน ต้องมีอีกสารหนึ่งรับไว้ ออกซิเดชันกับรีดักชันจึงเกิดคู่กันเสมอ แต่ละฝั่งเรียกว่า "ครึ่งปฏิกิริยา" (half-reaction)

ตัวอย่างที่เห็นได้ในห้องเรียน

ถ้าจุ่มแผ่นสังกะสีลงในสารละลายคอปเปอร์ซัลเฟตสีฟ้า สักพักจะมีทองแดงสีน้ำตาลแดงมาเกาะบนแผ่นสังกะสี และสีฟ้าของสารละลายจะจางลง เพราะเกิดรีดอกซ์ดังนี้

ในการทดลองนี้ อิเล็กตรอนส่งต่อกันตรง ๆ ที่ผิวแผ่นสังกะสี จึงไม่มีกระแสไฟฟ้าที่เอาไปใช้หรือวัดได้ ถ้าแยกสองครึ่งปฏิกิริยาออกจากกันแล้วให้อิเล็กตรอนวิ่งผ่านสายไฟ จะได้ "เซลล์ไฟฟ้าเคมี" ซึ่งจะอธิบายต่อไป

คำศัพท์ ความหมาย ในตัวอย่างสังกะสีกับทองแดง
ออกซิเดชัน (oxidation) การเสียอิเล็กตรอน Zn → Zn²⁺ + 2e⁻
รีดักชัน (reduction) การรับอิเล็กตรอน Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu
ตัวรีดิวซ์ (reducing agent) สารที่ให้อิเล็กตรอนแก่สารอื่น ตัวมันเองถูกออกซิไดซ์ สังกะสี
ตัวออกซิไดซ์ (oxidizing agent) สารที่รับอิเล็กตรอนจากสารอื่น ตัวมันเองถูกรีดิวซ์ ไอออนทองแดง

รีดอกซ์อยู่รอบตัวเรา การเกิดสนิมเหล็ก การเผาไหม้ และแบตเตอรี่ในโทรศัพท์ ล้วนเป็นปฏิกิริยารีดอกซ์

ขั้วไฟฟ้าคืออะไร แอโนดกับแคโทดต่างกันอย่างไร

ขั้วไฟฟ้าคือตัวนำไฟฟ้าที่สัมผัสกับสารละลายที่นำไฟฟ้าได้ (เรียกว่า อิเล็กโทรไลต์ หรือ electrolyte) ที่ผิวสัมผัสนี้ อิเล็กตรอนข้ามระหว่างขั้วกับสารในสารละลายได้ ขั้วไฟฟ้าจึงเป็น "ประตู" ที่เชื่อมโลกของปฏิกิริยาเคมีเข้ากับโลกของวงจรไฟฟ้า

ขั้วไฟฟ้าแบ่งชื่อตามปฏิกิริยาที่เกิดบนขั้วนั้น

ให้จำเป็นคู่ว่า แอโนดคู่กับออกซิเดชัน แคโทดคู่กับรีดักชัน ข้อที่นักเรียนสับสนบ่อยคือ แอโนดเป็นขั้วบวกหรือขั้วลบ คำตอบคือ ขึ้นกับชนิดของเซลล์ สิ่งที่ไม่เปลี่ยนคือแอโนดเกิดออกซิเดชันเสมอ และแคโทดเกิดรีดักชันเสมอ

เซลล์ไฟฟ้าเคมีมี 2 แบบ

เซลล์ไฟฟ้าเคมีประกอบด้วยขั้วไฟฟ้าอย่างน้อย 2 ขั้ว อยู่ในอิเล็กโทรไลต์ และมีวงจรภายนอกให้อิเล็กตรอนไหล แบ่งเป็น 2 แบบตามทิศทางของพลังงาน

เซลล์กัลวานิก (galvanic cell): ปฏิกิริยาเคมีสร้างไฟฟ้า

เซลล์กัลวานิกหรือเซลล์โวลตาอิก (voltaic cell) ใช้ปฏิกิริยารีดอกซ์ที่เกิดขึ้นได้เอง แล้วให้อิเล็กตรอนวิ่งผ่านสายไฟจากแอโนดไปแคโทด จึงได้ไฟฟ้าออกมาใช้ ตัวอย่างคลาสสิกคือเซลล์แดเนียล (Daniell cell) ซึ่งใช้ปฏิกิริยาสังกะสีกับทองแดงแบบเดียวกับการทดลองข้างบน แต่แยกเป็นสองครึ่งเซลล์

เซลล์แบบนี้ที่ภาวะมาตรฐานให้ความต่างศักย์ประมาณ 1.10 โวลต์ แบตเตอรี่ทุกชนิดคือเซลล์กัลวานิก

เซลล์อิเล็กโทรไลต์ (electrolytic cell): ไฟฟ้าบังคับให้เกิดปฏิกิริยา

เซลล์อิเล็กโทรไลต์ทำงานกลับกัน คือใช้แหล่งจ่ายไฟภายนอกบังคับให้เกิดปฏิกิริยารีดอกซ์ที่ปกติไม่เกิดเอง ตัวอย่างคือการชุบโลหะด้วยไฟฟ้า การแยกน้ำด้วยไฟฟ้าเป็นแก๊สไฮโดรเจนและออกซิเจน และการชาร์จแบตเตอรี่

เรื่อง เซลล์กัลวานิก เซลล์อิเล็กโทรไลต์
พลังงาน เคมี → ไฟฟ้า ไฟฟ้า → เคมี
ปฏิกิริยา เกิดขึ้นได้เอง ต้องใช้ไฟฟ้าภายนอกบังคับ
แอโนด ออกซิเดชัน · เป็นขั้วลบ ออกซิเดชัน · ต่อกับขั้วบวกของแหล่งจ่ายไฟ
แคโทด รีดักชัน · เป็นขั้วบวก รีดักชัน · ต่อกับขั้วลบของแหล่งจ่ายไฟ
ตัวอย่าง แบตเตอรี่ เซลล์แดเนียล การชุบโลหะ การแยกน้ำด้วยไฟฟ้า การชาร์จแบตเตอรี่

เครื่องมือวัดแบบเคมีไฟฟ้าที่ใช้ตรวจโลหะหนัก ทำงานใกล้กับเซลล์อิเล็กโทรไลต์ คือ เครื่องเป็นผู้กำหนดแรงดันไฟฟ้า เพื่อบังคับให้สารเกิดปฏิกิริยาในจังหวะที่ต้องการ แล้ววัดกระแสที่เกิดขึ้น

ศักย์ไฟฟ้ามาตรฐาน: ทำไมโลหะแต่ละชนิดต่างกัน

สารแต่ละชนิด "อยากรับอิเล็กตรอน" มากน้อยต่างกัน นักเคมีวัดความอยากนี้เป็นตัวเลขเรียกว่า ศักย์รีดักชันมาตรฐาน (standard reduction potential) โดยเทียบกับขั้วไฟฟ้าไฮโดรเจนมาตรฐาน (standard hydrogen electrode) ซึ่งกำหนดให้มีค่าเท่ากับ 0 โวลต์พอดี

ครึ่งปฏิกิริยา ศักย์รีดักชันมาตรฐานที่ 25 องศาเซลเซียส (โวลต์)
Zn²⁺ + 2e⁻ → Zn (สังกะสี) −0.76
Cd²⁺ + 2e⁻ → Cd (แคดเมียม) −0.40
Pb²⁺ + 2e⁻ → Pb (ตะกั่ว) −0.13
2H⁺ + 2e⁻ → H₂ (ไฮโดรเจน ค่าอ้างอิง) 0.00
Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (ทองแดง) +0.34

อ่านตารางนี้อย่างไร

ข้อสำคัญสำหรับงานตรวจน้ำคือ โลหะแต่ละชนิดเกิดปฏิกิริยาที่แรงดันไฟฟ้าเฉพาะตัว เครื่องมือเคมีไฟฟ้าจึงใช้ "ตำแหน่งแรงดัน" แยกได้ว่าสัญญาณนั้นมาจากโลหะชนิดใด ค่าในตารางเป็นค่าที่ภาวะมาตรฐาน ในการวัดจริง ตำแหน่งสัญญาณจะเลื่อนไปตามชนิดของขั้ว สารละลาย และขั้วอ้างอิงที่ใช้ เครื่องมือจึงต้องปรับเทียบกับสารมาตรฐานทุกครั้ง

ขั้วไฟฟ้า 3 ขั้วในการวัด (สรุปสั้น)

เซลล์สำหรับวัดสารส่วนใหญ่ใช้ขั้วไฟฟ้า 3 ขั้ว แต่ละขั้วมีหน้าที่ต่างกัน

เครื่องควบคุมที่ต่อกับ 3 ขั้วนี้เรียกว่า โพเทนชิโอสแตท (potentiostat) รายละเอียดของแต่ละขั้ว โพเทนชิโอสแตท และขั้วไฟฟ้าพิมพ์สกรีน อ่านได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

ไซคลิกโวลแทมเมทรี (cyclic voltammetry): กราฟรูปเป็ด

ไซคลิกโวลแทมเมทรีเป็นเทคนิคพื้นฐานที่นักเคมีไฟฟ้าใช้ศึกษาปฏิกิริยารีดอกซ์ วิธีคือกวาดแรงดันไฟฟ้าของขั้วทำงานไปทางหนึ่งจนถึงจุดกลับ แล้วกวาดกลับมาที่จุดเริ่ม พร้อมวัดกระแสตลอดทาง ผลที่ได้เป็นกราฟ แกนนอนคือแรงดัน แกนตั้งคือกระแส รูปร่างกราฟมักคล้ายเป็ด บทความสอนพื้นฐานไซคลิกโวลแทมเมทรีในวารสารด้านการสอนเคมี (Journal of Chemical Education) จึงตั้งชื่อหัวข้อว่า "เข้าใจรูปเป็ด"

ภาพประกอบ 3 มิติ กราฟเส้นโค้งปิดรูปคล้ายเป็ด มียอดบนหนึ่งยอดและยอดล่างหนึ่งยอด ลอยเหนือแผ่นขั้วไฟฟ้า

ทำไมกราฟเป็นรูปนี้

ลองนึกถึงสารละลายที่มีสาร A ซึ่งรับอิเล็กตรอนได้ แล้วกวาดแรงดันไปในทิศที่ทำให้เกิดรีดักชัน

  1. ช่วงแรก แรงดันยังไม่ถึงระดับที่ A รับอิเล็กตรอน กระแสแทบไม่มี
  2. แรงดันถึงระดับของ A สาร A ที่อยู่ติดผิวขั้วถูกรีดิวซ์ กระแสเพิ่มขึ้นเร็ว
  3. ยอดของกราฟ สาร A ใกล้ผิวขั้วถูกใช้ไปเกือบหมด ชั้นของสารที่ถูกเปลี่ยนแล้ว (เรียกว่า ชั้นการแพร่ หรือ diffusion layer) หนาขึ้นเรื่อย ๆ สาร A ใหม่ต้องแพร่มาจากไกลขึ้น กระแสจึงเริ่มลดลง เกิดเป็นยอด
  4. กวาดกลับ สารที่ถูกรีดิวซ์แล้วซึ่งอยู่ใกล้ผิวขั้ว จะถูกออกซิไดซ์กลับเป็น A เกิดยอดอีกยอดในทิศตรงข้าม

อ่านอะไรจากกราฟได้

สิ่งที่ดู บอกอะไร
ตำแหน่งของยอดบนแกนแรงดัน เป็นสารอะไร เพราะแต่ละสารเกิดปฏิกิริยาที่แรงดันเฉพาะตัว
ความสูงของยอด มีสารมากเท่าไร สมการแรนเดิลส์–เซฟชิก (Randles–Sevcik equation) บอกว่า ในระบบที่สารแพร่อิสระและแลกอิเล็กตรอนได้เร็ว กระแสยอดแปรผันตรงกับความเข้มข้นของสาร
ความสูงของยอดเมื่อเปลี่ยนความเร็วการกวาด กวาดเร็วขึ้น ชั้นการแพร่บางลง กระแสยอดสูงขึ้น ตามรากที่สองของความเร็วการกวาด ใช้ตรวจว่าระบบเป็นไปตามทฤษฎีหรือไม่
ยอดขาไปและขากลับครบคู่หรือไม่ ปฏิกิริยาย้อนกลับได้ดีแค่ไหน

ไซคลิกโวลแทมเมทรีเหมาะกับการ "ทำความรู้จัก" ปฏิกิริยา เช่น หาว่าสารเกิดรีดอกซ์ที่แรงดันเท่าไร หรือทดสอบว่าขั้วไฟฟ้าที่พัฒนาขึ้นใหม่ทำงานดีหรือไม่ ส่วนการวัดโลหะหนักปริมาณน้อยมากในน้ำ มักใช้เทคนิคที่ไวกว่า ตามหัวข้อถัดไป

จากปฏิกิริยารีดอกซ์สู่การวัดโลหะหนักในน้ำ

เมื่อเข้าใจรีดอกซ์ แอโนด และแคโทดแล้ว ชื่อเทคนิค "แอโนดิกสตริปปิงโวลแทมเมทรี" (anodic stripping voltammetry) ที่ใช้ตรวจโลหะหนักจะอ่านออกทันที ลองดูด้วยแคดเมียมเป็นตัวอย่าง

  1. ขั้นสะสม (รีดักชัน) เครื่องตั้งแรงดันของขั้วทำงานให้ลบพอ ไอออนแคดเมียมในน้ำรับอิเล็กตรอนแล้วเกาะเป็นโลหะบนผิวขั้ว: Cd²⁺ + 2e⁻ → Cd ช่วงนี้ขั้วทำงานทำหน้าที่เป็นแคโทด
  2. ขั้นปล่อยออก (ออกซิเดชัน) เครื่องค่อย ๆ กวาดแรงดันไปทางบวก แคดเมียมที่เกาะอยู่เสียอิเล็กตรอนกลับเป็นไอออน: Cd → Cd²⁺ + 2e⁻ ช่วงนี้ขั้วทำงานเป็นแอโนด กระแสที่เกิดจึงเรียกว่า "กระแสแอโนดิก" และคำว่า "สตริปปิง" หมายถึงการลอกโลหะออกจากผิวขั้ว
  3. อ่านผล ตำแหน่งยอดบอกชนิดโลหะ ขนาดยอดบอกปริมาณ เหมือนหลักการอ่านกราฟข้างบน

ขั้นสะสมคือเหตุผลที่เทคนิคนี้ตรวจโลหะระดับไมโครกรัมต่อลิตรได้ รายละเอียดเชิงอุปกรณ์และปัจจัยที่มีผลต่อการวัด อ่านต่อที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร ส่วนเรื่องแคดเมียมว่ามาจากไหนและมีเกณฑ์ในน้ำเท่าไร อ่านที่ แคดเมียมคืออะไร โรคอิไตอิไต

ความรู้พื้นฐาน ใช้ในการวัดโลหะหนักอย่างไร
ปฏิกิริยารีดอกซ์ ไอออนโลหะรับอิเล็กตรอนแล้วเกาะขั้ว และเสียอิเล็กตรอนเมื่อหลุดออก
แอโนดและแคโทด ขั้วทำงานเป็นแคโทดตอนสะสม และเป็นแอโนดตอนปล่อยออก
เซลล์อิเล็กโทรไลต์ เครื่องเป็นผู้กำหนดแรงดันเพื่อบังคับให้เกิดปฏิกิริยาในจังหวะที่ต้องการ
ศักย์รีดักชันที่ต่างกัน โลหะแต่ละชนิดให้ยอดที่ตำแหน่งต่างกัน แยกหลายโลหะได้ในการวัดครั้งเดียว
กระแสยอดแปรตามความเข้มข้น เทียบขนาดยอดกับกราฟมาตรฐาน ได้ตัวเลขความเข้มข้น

เซนเซอร์ที่ใช้หลักการนี้จัดเป็นเซนเซอร์เคมี ไม่ใช่ไบโอเซนเซอร์ เพราะไม่ได้ใช้ส่วนประกอบทางชีวภาพในการจับสาร อ่านความต่างของเซนเซอร์แต่ละประเภทได้ที่ เซนเซอร์คืออะไร ไบโอเซนเซอร์ นาโนเซนเซอร์

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพาที่ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ความรู้เรื่องรีดอกซ์และขั้วไฟฟ้าในบทความนี้คือพื้นฐานของเทคนิคกลุ่มนี้ ส่วนผลที่ผู้ใช้ M-Sense เห็นคือตัวเลขความเข้มข้นจากเครื่องอ่านผลแบบพกพา

M-Sense ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ใช้คัดกรองและเฝ้าระวังที่จุดเก็บตัวอย่าง ส่วนผลที่น่าสงสัยส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูตัวจำลองการทำงานได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และโลหะที่ตรวจได้พร้อมเกณฑ์ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

คำถามที่พบบ่อย

แอโนดเป็นขั้วบวกหรือขั้วลบ ขึ้นกับชนิดของเซลล์ ในเซลล์กัลวานิก เช่น แบตเตอรี่ แอโนดเป็นขั้วลบ ในเซลล์อิเล็กโทรไลต์ แอโนดต่อกับขั้วบวกของแหล่งจ่ายไฟ สิ่งที่ไม่เปลี่ยนคือแอโนดเป็นขั้วที่เกิดออกซิเดชันเสมอ

ปฏิกิริยารีดอกซ์คืออะไร อธิบายสั้น ๆ คือปฏิกิริยาที่มีการส่งอิเล็กตรอนจากสารหนึ่งไปอีกสารหนึ่ง สารที่เสียอิเล็กตรอนเกิดออกซิเดชัน สารที่รับอิเล็กตรอนเกิดรีดักชัน ทั้งสองอย่างเกิดพร้อมกันเสมอ

เซลล์กัลวานิกกับเซลล์อิเล็กโทรไลต์ต่างกันอย่างไร เซลล์กัลวานิกเปลี่ยนพลังงานเคมีเป็นไฟฟ้าจากปฏิกิริยาที่เกิดได้เอง ส่วนเซลล์อิเล็กโทรไลต์ใช้ไฟฟ้าจากภายนอกบังคับให้เกิดปฏิกิริยาที่ไม่เกิดเอง

ทำไมต้องมีขั้วไฟฟ้าอ้างอิง เพราะแรงดันไฟฟ้าต้องวัดเทียบกับจุดใดจุดหนึ่งเสมอ ขั้วอ้างอิงมีศักย์คงที่ จึงทำให้รู้แรงดันที่ขั้วทำงานได้แน่นอน และเทียบผลระหว่างการวัดแต่ละครั้งได้

ไซคลิกโวลแทมเมทรีใช้ทำอะไร ใช้ศึกษาปฏิกิริยารีดอกซ์ เช่น หาแรงดันที่สารเกิดปฏิกิริยา ดูว่าปฏิกิริยาย้อนกลับได้หรือไม่ และทดสอบขั้วไฟฟ้าที่พัฒนาขึ้นใหม่ ส่วนการวัดโลหะหนักปริมาณน้อยในน้ำมักใช้สตริปปิงโวลแทมเมทรีที่ไวกว่า

ความรู้เรื่องนี้เกี่ยวกับการตรวจน้ำอย่างไร ชุดตรวจโลหะหนักแบบเคมีไฟฟ้าใช้รีดอกซ์ที่ผิวขั้วไฟฟ้าเปลี่ยนไอออนโลหะในน้ำให้เป็นกระแสไฟฟ้าที่วัดได้ แล้วแปลงเป็นตัวเลขความเข้มข้น

อยากเห็นหลักการเคมีไฟฟ้าทำงานจริงในงานตรวจน้ำ

ถามนาโนเทค · M-Sense ทำงานอย่างไร · เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค