บทความ

เซนเซอร์คืออะไร ไบโอเซนเซอร์และนาโนเซนเซอร์ต่างกันอย่างไร พร้อมตัวอย่างในงานตรวจน้ำ

เซนเซอร์คืออะไร ตอบสั้น ๆ คือ อุปกรณ์ที่ "รับรู้" สิ่งที่เราสนใจ แล้ว "แปลง" สิ่งนั้นเป็นสัญญาณที่วัดและอ่านค่าได้ เช่น สัญญาณไฟฟ้าหรือแสง เซนเซอร์ทุกชนิดจึงมีสองส่วนหลัก คือ ตัวรับรู้ กับ ตัวแปลงสัญญาณ ไบโอเซนเซอร์ (biosensor) คือเซนเซอร์ที่ใช้ส่วนประกอบทางชีวภาพ เช่น เอนไซม์หรือแอนติบอดี เป็นตัวรับรู้ ส่วนนาโนเซนเซอร์คือเซนเซอร์ที่ใช้วัสดุขนาดนาโนช่วยให้รับรู้ได้ไวขึ้น ทั้งหมดนี้ถูกนำมาใช้ในงานตรวจคุณภาพน้ำมากขึ้นเรื่อย ๆ

ภาพแนวคิดหยดน้ำ แผ่นเซนเซอร์สองชั้น และคลื่นสัญญาณ

เซนเซอร์คืออะไร: สองส่วนที่ทำงานคู่กัน

สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (International Union of Pure and Applied Chemistry หรือ IUPAC) ซึ่งเป็นองค์กรที่กำหนดศัพท์มาตรฐานทางเคมี อธิบายว่าเซนเซอร์ทางเคมีมีส่วนทำงานพื้นฐาน 2 ส่วน

  1. ตัวรับรู้ (receptor) ทำหน้าที่ "จับ" หรือ "ทำปฏิกิริยา" กับสิ่งที่ต้องการวัด และเปลี่ยนข้อมูลนั้นเป็นพลังงานรูปแบบที่วัดได้ ตัวรับรู้เป็นส่วนที่ทำให้เซนเซอร์ "เลือก" ได้ว่าจะรับรู้สารใด
  2. ตัวแปลงสัญญาณ (transducer) ทำหน้าที่แปลงพลังงานนั้นเป็นสัญญาณที่ใช้งานได้ เช่น กระแสไฟฟ้า แรงดันไฟฟ้า หรือความเข้มแสง ตัวแปลงสัญญาณเองไม่ได้เลือกว่าจะวัดสารใด

เซนเซอร์บางชนิดมีเยื่อบาง ๆ (membrane) คั่นกลางด้วย เพื่อกันสิ่งรบกวน เมื่อได้สัญญาณแล้ว เครื่องอ่านผลจะประมวลผลและแสดงเป็นตัวเลขหรือข้อความให้คนอ่าน

ลองนึกถึงสิ่งรอบตัว หัววัดในเครื่องวัดอุณหภูมิแบบดิจิทัลรับรู้ความร้อนแล้วแปลงเป็นสัญญาณไฟฟ้า หรือหัววัดค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) ที่จุ่มลงในน้ำ รับรู้ไอออนไฮโดรเจนแล้วแปลงเป็นแรงดันไฟฟ้า หลักการเดียวกันนี้ใช้กับเซนเซอร์ที่ซับซ้อนกว่าด้วย

เซนเซอร์แบ่งได้กี่ประเภท

เซนเซอร์แบ่งได้หลายแบบ วิธีที่เข้าใจง่ายที่สุดมี 2 มุม

มุมที่ 1 แบ่งตามสิ่งที่รับรู้

ประเภท รับรู้อะไร ตัวอย่างในงานน้ำ
เซนเซอร์กายภาพ ปริมาณทางกายภาพ เช่น อุณหภูมิ แสง ความดัน ระดับ หัววัดอุณหภูมิ หัววัดความขุ่น (วัดแสงที่กระเจิงจากตะกอน) เซนเซอร์วัดระดับน้ำ
เซนเซอร์เคมี ชนิดและปริมาณของสารเคมี หัววัด pH หัววัดค่าการนำไฟฟ้า เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจโลหะหนัก
ไบโอเซนเซอร์ สารเป้าหมาย โดยใช้ส่วนประกอบชีวภาพเป็นตัวรับรู้ เซนเซอร์เอนไซม์ตรวจสารกำจัดศัตรูพืช เซนเซอร์จากเซลล์แบคทีเรียตรวจสารหนู (ส่วนใหญ่ยังอยู่ในงานวิจัย)

IUPAC จัดไบโอเซนเซอร์เป็นกลุ่มย่อยของเซนเซอร์เคมี เพราะสุดท้ายก็ยังวัดสารเคมี เพียงแต่ใช้ชีววัตถุเป็นตัวเลือกจับ

มุมที่ 2 แบ่งตามวิธีแปลงสัญญาณ

IUPAC แบ่งเซนเซอร์เคมีตามหลักการของตัวแปลงสัญญาณ กลุ่มที่พบบ่อยในงานตรวจน้ำ ได้แก่

นอกจากนี้ยังมีแบบแม่เหล็กและแบบวัดความร้อน แต่พบน้อยกว่าในงานตรวจน้ำภาคสนาม

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า สั้น ๆ

เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าเป็นกลุ่มที่ใช้มากในงานตรวจโลหะหนักภาคสนาม เพราะเครื่องเล็ก ใช้ตัวอย่างน้อย และให้ผลเป็นตัวเลข หลักการทั่วไปคือวัดสัญญาณไฟฟ้าที่เกิดจากโลหะในน้ำบนแผ่นขั้วไฟฟ้าขนาดเล็ก โลหะแต่ละชนิดให้สัญญาณที่ตำแหน่งต่างกัน จึงวัดได้หลายชนิดในครั้งเดียว อ่านรายละเอียดเรื่องขั้วไฟฟ้า เครื่องคุมแรงดันไฟฟ้า และเทคนิคโวลแทมเมทรีได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร

ไบโอเซนเซอร์ (biosensor) คืออะไร

นิยาม

IUPAC ให้นิยามไบโอเซนเซอร์แบบเคมีไฟฟ้าว่าเป็นอุปกรณ์ที่ประกอบเสร็จในตัว ให้ข้อมูลเชิงปริมาณหรือกึ่งปริมาณได้ โดยใช้ ตัวรับรู้ทางชีวภาพ ที่ติดอยู่ชิดกับตัวแปลงสัญญาณ พูดง่าย ๆ คือ ไบโอเซนเซอร์ยืมความสามารถของสิ่งมีชีวิตในการ "จำ" สารเฉพาะตัว มาเป็นตัวเลือกจับ แล้วใช้ตัวแปลงสัญญาณแบบเดียวกับเซนเซอร์อื่นอ่านผล

ตัวรับรู้ทางชีวภาพมีอะไรบ้าง

ไบโอเซนเซอร์ที่คนรู้จักมากที่สุด

ไบโอเซนเซอร์ตัวแรก ๆ ที่มีการตีพิมพ์คือขั้วไฟฟ้าเอนไซม์ของ Leland Clark และ Champ Lyons ในปี 1962 (พ.ศ. 2505) แนวคิดนี้ต่อยอดมาเป็นเครื่องตรวจน้ำตาลในเลือดที่คนทั่วไปคุ้นเคย บทความนี้ไม่ลงรายละเอียดด้านการแพทย์ แต่ตัวอย่างนี้ช่วยให้เห็นว่าไบโอเซนเซอร์ใช้งานได้จริงในชีวิตประจำวัน

ไบโอเซนเซอร์ในงานตรวจน้ำ

จุดแข็งและข้อจำกัด

ไบโอเซนเซอร์มักจำเพาะสูง เพราะชีววัตถุเลือกจับสารได้ดี แต่ชีววัตถุเสื่อมได้ตามเวลาและอุณหภูมิ ต้องเก็บรักษาอย่างระมัดระวัง ส่วนเซลล์ที่มีชีวิตต้องใช้เวลาตอบสนอง นอกจากนี้ IUPAC แนะนำให้แยกไบโอเซนเซอร์ออกจาก "ระบบวิเคราะห์ทางชีวภาพ" ที่ต้องเติมน้ำยาเพิ่มระหว่างวัด และเรียกอุปกรณ์ที่ใช้ได้ครั้งเดียวว่าไบโอเซนเซอร์แบบใช้ครั้งเดียว

นาโนเซนเซอร์คืออะไร

วัสดุนาโนคืออะไร

วัสดุนาโน (nanomaterial) คือวัสดุที่มีขนาด หรือมีโครงสร้างภายในหรือบนผิว อยู่ในช่วงระดับนาโน ซึ่งองค์การระหว่างประเทศว่าด้วยการมาตรฐาน (ISO) กำหนดไว้ประมาณ 1–100 นาโนเมตร (1 นาโนเมตร เท่ากับหนึ่งในพันล้านของเมตร) ที่ขนาดนี้ วัสดุมีพื้นที่ผิวมากเมื่อเทียบกับปริมาตร และบางชนิดมีสมบัติทางไฟฟ้าหรือแสงที่ต่างจากวัสดุชิ้นใหญ่

นาโนเซนเซอร์ทำงานอย่างไร

นาโนเซนเซอร์คือเซนเซอร์ที่ใช้วัสดุนาโนเป็นส่วนสำคัญ อาจอยู่ที่ตัวรับรู้ ตัวแปลงสัญญาณ หรือทั้งสองส่วน บทความทบทวนเรื่องนาโนเซนเซอร์ตรวจไอออนโลหะหนักระบุว่า วัสดุนาโนช่วยเพิ่มพื้นที่ผิวของขั้วไฟฟ้า ทำให้จับโลหะได้มากขึ้นและสัญญาณชัดขึ้น และยังใช้ทำชุดตรวจแบบเปลี่ยนสีได้ด้วย เช่น อนุภาคนาโนของโลหะที่เปลี่ยนสีเมื่อเจอสารเป้าหมาย

นาโนเซนเซอร์ไม่ใช่ประเภทแยกขาด

ข้อที่มักสับสนคือ "นาโน" บอกถึงวัสดุที่ใช้ ส่วน "เคมี" หรือ "ชีวภาพ" บอกถึงตัวรับรู้ ดังนั้นเซนเซอร์หนึ่งตัวอาจเป็นได้หลายแบบพร้อมกัน เช่น เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าที่เคลือบขั้วด้วยวัสดุนาโน หรือไบโอเซนเซอร์ที่ตรึงเอนไซม์ไว้บนอนุภาคนาโน

หยดน้ำบนพื้นผิวปุ่มหกเหลี่ยมระดับนาโน

ตารางเทียบ เซนเซอร์เคมี ไบโอเซนเซอร์ นาโนเซนเซอร์

เซนเซอร์เคมี ไบโอเซนเซอร์ นาโนเซนเซอร์
ตัวรับรู้ สารเคมีหรือวัสดุที่ทำปฏิกิริยากับสารเป้าหมาย ชีววัตถุ เช่น เอนไซม์ แอนติบอดี กรดนิวคลีอิก เซลล์ อาจเป็นแบบเคมีหรือชีวภาพก็ได้ แต่ใช้วัสดุนาโนเป็นส่วนสำคัญ
จุดแข็ง ทนทาน ใช้กับสารอนินทรีย์อย่างโลหะได้ดี จำเพาะสูง ไวขึ้นจากพื้นที่ผิวที่มาก
ข้อควรระวัง อาจถูกสารอื่นในน้ำรบกวน ต้องปรับเทียบ ชีววัตถุเสื่อมได้ ต้องเก็บรักษาดี ต้องควบคุมการผลิตวัสดุให้สม่ำเสมอ
ตัวอย่างในงานน้ำ หัววัด pH เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจโลหะหนัก เซนเซอร์เอนไซม์ตรวจสารกำจัดศัตรูพืช เซนเซอร์แบคทีเรียตรวจสารหนู ขั้วไฟฟ้าเคลือบวัสดุนาโนตรวจโลหะหนัก ชุดเปลี่ยนสีจากอนุภาคนาโน

ตัวอย่างเซนเซอร์ในงานตรวจน้ำ

อยากรู้อะไร เซนเซอร์ที่ใช้กันมาก สถานะการใช้งาน
ความเป็นกรด-ด่าง เซนเซอร์เคมี (หัววัด pH) ใช้แพร่หลาย
แร่ธาตุละลายน้ำโดยรวม หัววัดค่าการนำไฟฟ้า ใช้แพร่หลาย ทั้งแบบพกพาและติดตั้งในระบบ
ความขุ่น เซนเซอร์กายภาพแบบแสง ใช้แพร่หลาย
โลหะหนัก เช่น สารหนู ตะกั่ว เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า มักใช้วัสดุนาโนช่วย มีชุดภาคสนามใช้งานจริง ยืนยันผลด้วยห้องปฏิบัติการ
สารกำจัดศัตรูพืชบางกลุ่ม ไบโอเซนเซอร์แบบเอนไซม์ ส่วนใหญ่อยู่ในงานวิจัยและพัฒนา
สารหนูด้วยเซลล์แบคทีเรีย ไบโอเซนเซอร์แบบเซลล์ อยู่ในงานวิจัย

ไม่ว่าเซนเซอร์จะเป็นแบบใด การอ่านผลต้องดูหน่วยให้ถูก ผลโลหะหนักมักรายงานเป็น ppb หรือไมโครกรัมต่อลิตร อ่านเพิ่มได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร และอ่านการเลือกวิธีตรวจได้ที่ ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี

M-Sense เป็นเซนเซอร์แบบไหน

M-Sense เป็น เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า ไม่ใช่ไบโอเซนเซอร์ คือวัดสัญญาณไฟฟ้าที่เกิดจากโลหะในตัวอย่างน้ำ แล้วเครื่องอ่านผลแปลงเป็นค่าความเข้มข้นของโลหะแต่ละชนิด เป้าหมายของ M-Sense คือโลหะหนัก ซึ่งเป็นสารอนินทรีย์ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าจึงเป็นหลักการที่ตรงกับงานนี้

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ใช้คู่กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา จึงตรวจที่จุดเก็บตัวอย่างได้

M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และเมื่อ 15 พฤศจิกายน 2569 ได้ส่งมอบให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ผลที่น่าสงสัยยังส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูหลักการได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และอ่านเรื่องผู้พัฒนาได้ที่หน้า เกี่ยวกับนาโนเทค

คำถามที่พบบ่อย

เซนเซอร์กับเครื่องวัดต่างกันอย่างไร เซนเซอร์คือส่วนที่รับรู้และแปลงสัญญาณ ส่วนเครื่องวัดหรือเครื่องอ่านผลคือส่วนที่ประมวลผลสัญญาณและแสดงเป็นตัวเลข เครื่องวัดหนึ่งเครื่องจึงอาจมีเซนเซอร์หนึ่งตัวหรือหลายตัว

ไบโอเซนเซอร์ดีกว่าเซนเซอร์เคมีไหม ไม่มีแบบไหนดีกว่าในทุกงาน ไบโอเซนเซอร์เหมาะกับสารที่ชีววัตถุจับได้จำเพาะ เช่น สารกำจัดศัตรูพืชบางกลุ่ม ส่วนเซนเซอร์เคมีทนทานกว่าและเหมาะกับสารอนินทรีย์อย่างโลหะหนัก ควรเลือกตามสารที่ต้องการวัดและสภาพการใช้งาน

นาโนเซนเซอร์อันตรายไหม ในชุดตรวจ วัสดุนาโนมักถูกตรึงไว้บนแผ่นเซนเซอร์ในปริมาณเล็กน้อย ผู้ใช้ควรใช้ เก็บ และทิ้งแผ่นเซนเซอร์ตามคู่มือของชุดตรวจแต่ละแบบ

M-Sense เป็นไบโอเซนเซอร์หรือไม่ ไม่ใช่ M-Sense เป็นชุดตรวจที่ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า วัดสัญญาณไฟฟ้าจากโลหะหนักในน้ำ ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท

เซนเซอร์ตรวจน้ำให้ผลแม่นเท่าห้องปฏิบัติการไหม เซนเซอร์ภาคสนามช่วยคัดกรองและเฝ้าระวังได้เร็วที่จุดเก็บน้ำ ส่วนห้องปฏิบัติการเป็นวิธีอ้างอิงสำหรับยืนยันผลและรายงานทางการ ทั้งสองแบบใช้เสริมกัน ผลที่เกินเกณฑ์หรือน่าสงสัยควรยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการ

อยากรู้ว่าเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าช่วยงานเฝ้าระวังน้ำในพื้นที่ของท่านได้อย่างไร

ถามนาโนเทค · ดูว่า M-Sense ทำงานอย่างไร

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค