เซนเซอร์คืออะไร ไบโอเซนเซอร์และนาโนเซนเซอร์ต่างกันอย่างไร พร้อมตัวอย่างในงานตรวจน้ำ

เซนเซอร์คืออะไร: สองส่วนที่ทำงานคู่กัน
ตัวรับรู้ (receptor)ทำหน้าที่ "จับ" หรือ "ทำปฏิกิริยา" กับสิ่งที่ต้องการวัด และเปลี่ยนข้อมูลนั้นเป็นพลังงานรูปแบบที่วัดได้ ตัวรับรู้เป็นส่วนที่ทำให้เซนเซอร์ "เลือก" ได้ว่าจะรับรู้สารใด ตัวแปลงสัญญาณ (transducer)ทำหน้าที่แปลงพลังงานนั้นเป็นสัญญาณที่ใช้งานได้ เช่น กระแสไฟฟ้า แรงดันไฟฟ้า หรือความเข้มแสง ตัวแปลงสัญญาณเองไม่ได้เลือกว่าจะวัดสารใด
เซนเซอร์แบ่งได้กี่ประเภท
มุมที่ 1 แบ่งตามสิ่งที่รับรู้
| ประเภท | รับรู้อะไร | ตัวอย่างในงานน้ำ |
|---|---|---|
| เซนเซอร์กายภาพ | ปริมาณทางกายภาพ เช่น อุณหภูมิ แสง ความดัน ระดับ | หัววัดอุณหภูมิ หัววัดความขุ่น (วัดแสงที่กระเจิงจากตะกอน) เซนเซอร์วัดระดับน้ำ |
| เซนเซอร์เคมี | ชนิดและปริมาณของสารเคมี | หัววัด pH หัววัดค่าการนำไฟฟ้า เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจโลหะหนัก |
| ไบโอเซนเซอร์ | สารเป้าหมาย โดยใช้ส่วนประกอบชีวภาพเป็นตัวรับรู้ | เซนเซอร์เอนไซม์ตรวจสารกำจัดศัตรูพืช เซนเซอร์จากเซลล์แบคทีเรียตรวจสารหนู (ส่วนใหญ่ยังอยู่ในงานวิจัย) |
IUPAC
มุมที่ 2 แบ่งตามวิธีแปลงสัญญาณ
IUPAC
แบบแสง (optical)วัดการเปลี่ยนสี การดูดกลืนแสง หรือการเรืองแสง แบบเคมีไฟฟ้า (electrochemical)วัดกระแสหรือแรงดันไฟฟ้าที่เกิดจากปฏิกิริยาบนขั้วไฟฟ้า แบบไฟฟ้า วัดการเปลี่ยนแปลงสมบัติทางไฟฟ้า เช่น ค่าการนำไฟฟ้า แบบไวต่อมวล วัดการเปลี่ยนแปลงมวลเล็กน้อยบนผิวเซนเซอร์
เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า สั้น ๆ
ไบโอเซนเซอร์ (biosensor) คืออะไร
นิยาม
IUPAC
ตัวรับรู้ทางชีวภาพมีอะไรบ้าง
เอนไซม์ โปรตีนที่เร่งปฏิกิริยาเฉพาะสาร เช่น เอนไซม์ที่เปลี่ยนน้ำตาลกลูโคส แอนติบอดี โปรตีนจากระบบภูมิคุ้มกันที่จับสารเป้าหมายได้จำเพาะ กรดนิวคลีอิก สายดีเอ็นเอหรืออาร์เอ็นเอที่ออกแบบให้จับสารเป้าหมาย เซลล์ทั้งเซลล์ เช่น แบคทีเรียที่ปรับแต่งให้ส่งสัญญาณแสงเมื่อเจอสารบางชนิด
ไบโอเซนเซอร์ที่คนรู้จักมากที่สุด
ไบโอเซนเซอร์ในงานตรวจน้ำ
สารกำจัดศัตรูพืชกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟต สารกลุ่มนี้ยับยั้งเอนไซม์อะเซทิลโคลีนเอสเทอเรส (acetylcholinesterase)งานวิจัยจึงใช้เอนไซม์นี้เป็นตัวรับรู้ ถ้าเอนไซม์ทำงานลดลง แปลว่าน้ำอาจมีสารกลุ่มนี้ บทความทบทวนระบุว่าวิธีนี้ไว จำเพาะ ใช้ง่าย และตอบสนองเร็ว สารหนู มีงานวิจัยปรับแต่งแบคทีเรียให้ส่งสัญญาณเรืองแสงเมื่อเจอสารหนู บางงานรายงานว่าตรวจได้ถึงระดับ 10ไมโครกรัมต่อลิตร ซึ่งเท่ากับเกณฑ์น้ำดื่ม แต่ใช้เวลาหลายชั่วโมง และยังอยู่ในขั้นพัฒนาไปสู่อุปกรณ์พกพา
จุดแข็งและข้อจำกัด
นาโนเซนเซอร์คืออะไร
วัสดุนาโนคืออะไร
นาโนเซนเซอร์ทำงานอย่างไร
นาโนเซนเซอร์ไม่ใช่ประเภทแยกขาด

ตารางเทียบ เซนเซอร์เคมี ไบโอเซนเซอร์ นาโนเซนเซอร์
| เซนเซอร์เคมี | ไบโอเซนเซอร์ | นาโนเซนเซอร์ | |
|---|---|---|---|
| ตัวรับรู้ | สารเคมีหรือวัสดุที่ทำปฏิกิริยากับสารเป้าหมาย | ชีววัตถุ เช่น เอนไซม์ แอนติบอดี กรดนิวคลีอิก เซลล์ | อาจเป็นแบบเคมีหรือชีวภาพก็ได้ แต่ใช้วัสดุนาโนเป็นส่วนสำคัญ |
| จุดแข็ง | ทนทาน ใช้กับสารอนินทรีย์อย่างโลหะได้ดี | จำเพาะสูง | ไวขึ้นจากพื้นที่ผิวที่มาก |
| ข้อควรระวัง | อาจถูกสารอื่นในน้ำรบกวน ต้องปรับเทียบ | ชีววัตถุเสื่อมได้ ต้องเก็บรักษาดี | ต้องควบคุมการผลิตวัสดุให้สม่ำเสมอ |
| ตัวอย่างในงานน้ำ | หัววัด pH เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าตรวจโลหะหนัก | เซนเซอร์เอนไซม์ตรวจสารกำจัดศัตรูพืช เซนเซอร์แบคทีเรียตรวจสารหนู | ขั้วไฟฟ้าเคลือบวัสดุนาโนตรวจโลหะหนัก ชุดเปลี่ยนสีจากอนุภาคนาโน |
ตัวอย่างเซนเซอร์ในงานตรวจน้ำ
| อยากรู้อะไร | เซนเซอร์ที่ใช้กันมาก | สถานะการใช้งาน |
|---|---|---|
| ความเป็นกรด-ด่าง | เซนเซอร์เคมี (หัววัด pH) | ใช้แพร่หลาย |
| แร่ธาตุละลายน้ำโดยรวม | หัววัดค่าการนำไฟฟ้า | ใช้แพร่หลาย ทั้งแบบพกพาและติดตั้งในระบบ |
| ความขุ่น | เซนเซอร์กายภาพแบบแสง | ใช้แพร่หลาย |
| โลหะหนัก เช่น สารหนู ตะกั่ว | เซนเซอร์เคมีไฟฟ้า มักใช้วัสดุนาโนช่วย | มีชุดภาคสนามใช้งานจริง ยืนยันผลด้วยห้องปฏิบัติการ |
| สารกำจัดศัตรูพืชบางกลุ่ม | ไบโอเซนเซอร์แบบเอนไซม์ | ส่วนใหญ่อยู่ในงานวิจัยและพัฒนา |
| สารหนูด้วยเซลล์แบคทีเรีย | ไบโอเซนเซอร์แบบเซลล์ | อยู่ในงานวิจัย |
M-Sense เป็นเซนเซอร์แบบไหน
M-Sense
M-Sense ช่วยอะไรได้
M-Sense
M-Sense
คำถามที่พบบ่อย
M-Sense
อยากรู้ว่าเซนเซอร์เคมีไฟฟ้าช่วยงานเฝ้าระวังน้ำในพื้นที่ของท่านได้อย่างไร
แหล่งอ้างอิง
- Hulanicki A, Glab S, Ingman F. Chemical sensors: definitions and classification. Pure and Applied Chemistry, 1991.
- Thévenot DR, Toth K, Durst RA, Wilson GS. Electrochemical biosensors: recommended definitions and classification. Biosensors and Bioelectronics, 2001.
- Clark LC, Lyons C. Electrode systems for continuous monitoring in cardiovascular surgery. Annals of the New York Academy of Sciences, 1962.
- Kaur J, Singh PK. Enzyme-based optical biosensors for organophosphate class of pesticide detection. Physical Chemistry Chemical Physics, 2020.
- Elcin E, Öktem HA. Immobilization of fluorescent bacterial bioreporter for arsenic detection. Journal of Environmental Health Science and Engineering, 2020.
- Hu CY
และคณะ. A Portable Arsenic Sensor Integrating with CMOS Technology. ACS Synthetic Biology, 2025. องค์การระหว่างประเทศว่าด้วยการมาตรฐาน. ISO/TS 80004-1 Nanotechnologies — Vocabulary.- Fakayode SO
และคณะ. Electrochemical and Colorimetric Nanosensors for Detection of Heavy Metal Ions: A Review. Sensors, 2023. ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ. นวัตกรรมชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำด้วยเทคนิคเคมีไฟฟ้าแบบพกพา (M-Sense).กรุงเทพธุรกิจ. ข่าวการส่งมอบ M-Senseให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย, 15พฤศจิกายน 2569.
