บทความ

เครื่องวัดคุณภาพน้ำมีกี่แบบ วัดอะไรได้ และเลือกอย่างไรให้ตรงงาน

เครื่องวัดคุณภาพน้ำแบ่งได้เป็น 5 แบบหลัก คือ มิเตอร์วัดค่าพื้นฐาน (เช่น pH และ TDS) ชุดทดสอบน้ำแบบเทียบสี ชุดตรวจโลหะหนักภาคสนาม เครื่องวัดแบบต่อเนื่องที่ติดตั้งในระบบ และเครื่องมือในห้องปฏิบัติการ แต่ละแบบตอบคำถามคนละเรื่อง เช่น มิเตอร์ TDS บอกปริมาณเกลือแร่ละลายน้ำโดยรวม แต่บอกไม่ได้ว่ามีสารหนูหรือตะกั่วเท่าไร การเลือกเครื่องจึงต้องเริ่มจากคำถามว่า "อยากรู้อะไร" ก่อนเสมอ

ภาพประกอบ 3 มิติ โต๊ะพับริมบ่อน้ำ วางเครื่องมือวัดน้ำแบบทั่วไป 5 แบบเรียงกัน เช่น มิเตอร์แบบปากกา แผ่นทดสอบ และเครื่องพกพา

"คุณภาพน้ำ" มีหลายด้าน เครื่องเดียววัดไม่ครบ

คำว่าคุณภาพน้ำครอบคลุมหลายเรื่อง เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 มี 21 รายการ แบ่งได้คร่าว ๆ เป็น 3 กลุ่ม

แต่ละกลุ่มวัดด้วยหลักการต่างกัน ความขุ่นวัดจากแสงที่กระเจิง ค่า pH วัดจากศักย์ไฟฟ้า เชื้อโรคต้องเพาะเชื้อหรือใช้ชุดตรวจเฉพาะ ส่วนโลหะหนักต้องวัดในระดับต่ำมาก จึงไม่มีเครื่องวัดคุณภาพน้ำเครื่องเดียวที่วัดได้ครบทุกรายการ อ่านรายละเอียดเกณฑ์ทั้งชุดได้ที่ มาตรฐานน้ำประปา กรมอนามัย 2563

แบบที่ 1 มิเตอร์วัดค่าพื้นฐาน

มิเตอร์ (meter) คือเครื่องมือมือถือหรือแบบตั้งโต๊ะ มีหัววัดจุ่มลงในน้ำแล้วอ่านค่าบนจอได้ทันที เป็นเครื่องตรวจวัดคุณภาพน้ำที่พบบ่อยที่สุด ค่าที่วัดได้มีดังนี้

ความเป็นกรด-ด่าง (pH)

บอกว่าน้ำเป็นกรดหรือด่าง เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้อยู่ที่ 6.5–8.5 หัววัด pH ต้องปรับเทียบ (calibrate) ด้วยสารละลายมาตรฐานก่อนใช้

ค่าการนำไฟฟ้า (EC) และของแข็งละลายน้ำทั้งหมด (TDS)

ค่าการนำไฟฟ้า (Electrical Conductivity หรือ EC) บอกว่าน้ำนำไฟฟ้าได้ดีแค่ไหน น้ำที่มีแร่ธาตุละลายอยู่มากนำไฟฟ้าได้ดี ส่วนน้ำกลั่นแทบไม่นำไฟฟ้า มิเตอร์ที่แสดงค่า TDS (Total Dissolved Solids) ส่วนใหญ่วัด EC แล้วคูณด้วยตัวคูณแปลงค่า ตัวเลข TDS จากมิเตอร์จึงเป็น "ค่าประมาณ" วิธีอ้างอิงในห้องปฏิบัติการคือระเหยน้ำแล้วชั่งน้ำหนักสารที่เหลือ

ความขุ่น

ความขุ่นมีหน่วยเฉพาะคือเอ็นทียู (NTU) มิเตอร์วัดความขุ่นส่องแสงผ่านน้ำแล้ววัดแสงที่กระเจิงจากตะกอน ในงานภาคสนาม เจ้าหน้าที่ยังใช้กระบอกวัดความขุ่นแบบมองด้วยตาได้ด้วย นาโนเทคใช้อุปกรณ์แบบนี้ร่วมกับชุดทดสอบการตกตะกอนแบบเคลื่อนที่ (Mobile Jar Test) เพื่อช่วยกำหนดปริมาณสารส้มที่เหมาะกับน้ำดิบของแต่ละพื้นที่

ออกซิเจนละลายน้ำ (DO)

ออกซิเจนละลายน้ำ (Dissolved Oxygen หรือ DO) คือปริมาณออกซิเจนที่สัตว์น้ำใช้หายใจ จึงนิยมวัดในแม่น้ำ อ่างเก็บน้ำ และบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ มากกว่าน้ำประปา น้ำเย็นเก็บออกซิเจนได้มากกว่าน้ำอุ่น เครื่องวัดจึงต้องมีหัววัดอุณหภูมิที่ปรับเทียบแล้วด้วย

คลอรีนคงเหลือ

คลอรีนอิสระคงเหลือในน้ำประปามีไว้ฆ่าเชื้อที่อาจปนเข้ามาในท่อระหว่างทาง ผู้ดูแลระบบประปาวัดค่านี้ที่ปลายท่อเพื่อดูว่าการฆ่าเชื้อยังได้ผล มีทั้งแบบมิเตอร์และแบบเทียบสี

มิเตอร์ TDS วัดโลหะหนักได้ไหม

คำตอบคือไม่ได้ และนี่เป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดเรื่องเครื่องวัดคุณภาพน้ำ เหตุผลมี 3 ข้อ

  1. TDS บอกปริมาณ แต่ไม่บอกชนิด เอกสารของโครงการคุณภาพน้ำครัวเรือน มหาวิทยาลัยเวอร์จิเนียเทค (Virginia Tech) ระบุว่าการวัด TDS บอกปริมาณสารละลายทั้งหมด แต่ไม่ได้ระบุว่าเป็นสารอะไรหรือมาจากไหน
  2. สารที่ละลายน้ำส่วนใหญ่ไม่ใช่โลหะหนัก องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า TDS ประกอบด้วยเกลืออนินทรีย์เป็นหลัก ได้แก่ แคลเซียม แมกนีเซียม โพแทสเซียม โซเดียม ไบคาร์บอเนต คลอไรด์ และซัลเฟต กับสารอินทรีย์เล็กน้อย
  3. ระดับต่างกันมาก ลองเทียบเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ของแข็งละลายน้ำไม่เกิน 500 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่วนสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ต่างกัน 50,000 เท่า (คำนวณจากเกณฑ์ทั้งสองค่า) สารหนูที่ระดับเกณฑ์จึงทำให้ตัวเลข TDS แทบไม่ขยับ

ผลคือน้ำที่ TDS ต่ำอาจมีสารหนูเกินเกณฑ์ได้ และน้ำที่ TDS สูงก็อาจไม่มีโลหะหนักเลย เพราะเป็นแค่น้ำกระด้างที่มีแคลเซียมมาก ค่า TDS จึงเหมาะใช้ดูการทำงานของระบบกรอง เช่น ดูว่าระบบกรองแบบรีเวิร์สออสโมซิส (RO) ยังลดแร่ธาตุได้ดีอยู่หรือไม่ แต่ไม่ใช่เครื่องวัดโลหะหนัก ถ้าอยากรู้เรื่องโลหะหนัก ต้องใช้วิธีที่วัดชนิดของโลหะโดยตรง (แบบที่ 3 และ 5 ด้านล่าง) อ่านเรื่องหน่วยเพิ่มได้ที่ ppm กับ ppb คืออะไร

ภาพประกอบ 3 มิติ มิเตอร์แบบปากกา 2 อัน จุ่มปลายในแก้วน้ำใส ใช้วัดค่าพื้นฐานของน้ำ ไม่ได้วัดโลหะหนัก

แบบที่ 2 ชุดทดสอบน้ำแบบเทียบสี

ชุดทดสอบน้ำแบบเทียบสี (colorimetric test kit หรือที่ค้นกันว่า water test kit) อาศัยน้ำยาที่ทำปฏิกิริยากับสารเป้าหมายแล้วเกิดสี จากนั้นเทียบสีกับแผ่นเทียบสีหรืออ่านด้วยเครื่องอ่านแสงขนาดเล็ก มีทั้งแบบแถบจุ่ม แบบหลอด และแบบผงน้ำยา

นาโนเทคเองก็พัฒนาชุดตรวจสารเคมีในน้ำแบบนี้ เช่น ชุดตรวจแมงกานีส ทองแดง เหล็ก และฟลูออไรด์ ใช้ในงานคลินิกน้ำเพื่อชุมชน แสดงว่าชุดเทียบสียังเป็นเครื่องมือหลักของงานภาคสนามสำหรับสารหลายรายการ รายละเอียดหลักการชุดเทียบสีสำหรับสารหนูอ่านได้ใน ตรวจคุณภาพน้ำมีกี่วิธี

แบบที่ 3 ชุดตรวจโลหะหนักภาคสนาม

เมื่อคำถามคือ "มีสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม หรือปรอทเท่าไร" ต้องใช้เครื่องมือที่ออกแบบมาสำหรับโลหะหนักโดยตรง ชุดตรวจภาคสนามกลุ่มนี้ที่ให้ผลเป็นตัวเลขส่วนใหญ่ใช้ เทคนิคเคมีไฟฟ้า คือวัดสัญญาณไฟฟ้าที่เกิดจากโลหะบนแผ่นขั้วไฟฟ้าขนาดเล็ก แล้วเครื่องอ่านผลแปลงเป็นความเข้มข้น โลหะแต่ละชนิดให้สัญญาณที่ตำแหน่งต่างกัน จึงวัดหลายโลหะได้ในครั้งเดียว

คนที่ค้นหา "เครื่องวัดโลหะหนัก" ส่วนใหญ่ต้องการเครื่องในกลุ่มนี้ อ่านหลักการทำงานเชิงลึกได้ที่ เซนเซอร์เคมีไฟฟ้าคืออะไร และอ่านเรื่องโลหะ 4 ชนิดได้ที่ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด

แบบที่ 4 เครื่องวัดแบบต่อเนื่องที่ติดตั้งในระบบ

เครื่องวัดต่อเนื่อง (online หรือ continuous monitoring) ติดตั้งค้างไว้ในระบบผลิตน้ำ ท่อส่งน้ำ หรือในแหล่งน้ำ แล้วส่งค่าออกมาตลอดเวลา บางระบบส่งข้อมูลขึ้นจอหรือเครือข่ายให้ดูจากที่อื่นได้

ตัวอย่างในงานของนาโนเทค เครื่องกรองน้ำดื่มด้วยนาโนเทคโนโลยีกำลังผลิต 250 ลิตรต่อชั่วโมง มีจอแสดงค่าของแข็งละลายน้ำ (TDS) และค่าการนำไฟฟ้า (EC) แบบเรียลไทม์ ช่วยให้ผู้ดูแลเห็นว่าระบบกรองยังทำงานปกติ

แบบที่ 5 ห้องปฏิบัติการ

เมื่อต้องการผลที่ละเอียดที่สุด หรือผลที่จะใช้ออกรายงานทางการ ต้องส่งตัวอย่างไปห้องปฏิบัติการ ซึ่งมีเครื่องมือครบทั้งเคมี จุลชีววิทยา และโลหะหนัก สำหรับโลหะหนัก เครื่องมือที่ใช้กันมาก ได้แก่ เครื่องวัดมวลด้วยพลาสมา (ICP-MS) และเครื่องวัดการดูดกลืนแสงของอะตอม (AAS) ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025 มีระบบควบคุมคุณภาพของผลวิเคราะห์

ข้อจำกัดคือต้องเก็บรักษาและขนส่งตัวอย่างตามข้อกำหนดของห้องปฏิบัติการ และต้องรอผล จึงไม่สะดวกถ้าต้องตรวจซ้ำบ่อย ๆ ที่จุดเดิม

อยากรู้อะไร ใช้เครื่องแบบไหน

อยากรู้อะไร ใช้แบบไหน หมายเหตุ
น้ำเป็นกรดหรือด่าง แบบที่ 1 มิเตอร์ pH ปรับเทียบหัววัดก่อนใช้
น้ำมีแร่ธาตุละลายมากน้อยแค่ไหน ระบบกรองยังทำงานไหม แบบที่ 1 มิเตอร์ EC/TDS หรือแบบที่ 4 ได้ค่าโดยรวม ไม่บอกชนิดสาร
น้ำขุ่นแค่ไหน แบบที่ 1 มิเตอร์ความขุ่น หรือกระบอกวัดความขุ่น หน่วยเอ็นทียู เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ไม่เกิน 5
คลอรีนยังเหลือพอฆ่าเชื้อไหม แบบที่ 1 หรือแบบที่ 2 วัดที่ปลายท่อ
น้ำบาดาลมีเหล็กหรือแมงกานีสไหม แบบที่ 2 ชุดเทียบสี ยืนยันด้วยแบบที่ 5 ถ้าจะลงทุนระบบบำบัด
มีสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท เท่าไร แบบที่ 3 ชุดตรวจโลหะหนักภาคสนาม มิเตอร์ TDS ตอบคำถามนี้ไม่ได้
ผลที่จะใช้ออกรายงานทางการ แบบที่ 5 ห้องปฏิบัติการ เลือกห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง
มีเชื้อโคลิฟอร์มหรืออี. โคไลไหม ชุดตรวจเชื้อเฉพาะ หรือแบบที่ 5 มิเตอร์ค่าพื้นฐานวัดเชื้อโรคไม่ได้
แหล่งน้ำเหมาะกับสัตว์น้ำไหม แบบที่ 1 มิเตอร์ DO หรือแบบที่ 4 ค่าเปลี่ยนตามอุณหภูมิและช่วงเวลาของวัน

เลือกเครื่องวัดคุณภาพน้ำให้ตรงงาน: 4 คำถาม

1. จะเอาผลไปทำอะไร ถ้าใช้ดูแลระบบประจำวัน มิเตอร์ค่าพื้นฐานหรือเครื่องวัดต่อเนื่องเหมาะที่สุด ถ้าใช้คัดกรองหาจุดเสี่ยง ชุดเทียบสีหรือชุดตรวจโลหะหนักภาคสนามช่วยได้ ถ้าใช้ตัดสินหรือรายงานทางการ ต้องใช้ห้องปฏิบัติการ

2. ต้องตรวจบ่อยแค่ไหน และกี่จุด ตรวจหลายจุดในวันเดียวเหมาะกับเครื่องพกพา ตรวจจุดเดิมทุกวันเหมาะกับเครื่องติดตั้งถาวร

3. ใครเป็นคนใช้ ทุกแบบต้องฝึกการใช้งาน เครื่องที่ให้ตัวเลขก็ยังต้องปรับเทียบและเก็บรักษาให้ถูกวิธี ควรเลือกเครื่องที่ผู้ใช้ในพื้นที่ดูแลได้จริง และมีคู่มือภาษาไทยหรือการอบรม

4. ผลต้องเทียบกับเกณฑ์ชุดไหน น้ำดื่มเทียบเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ส่วนน้ำในแม่น้ำเทียบมาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) เครื่องที่เลือกต้องวัดได้ต่ำพอสำหรับเกณฑ์นั้น เช่น เกณฑ์สารหนูในน้ำประปาดื่มได้คือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 10 ppb

ในงานจริง หน่วยงานมักใช้หลายแบบต่อกัน เช่น ผู้ดูแลประปาวัด pH ความขุ่น และคลอรีนทุกวัน เจ้าหน้าที่สาธารณสุขใช้ชุดตรวจภาคสนามคัดกรองโลหะหนักเป็นระยะ แล้วส่งเฉพาะจุดที่ผลน่าสงสัยไปยืนยันที่ห้องปฏิบัติการ

M-Sense ช่วยอะไรได้

M-Sense อยู่ในแบบที่ 3 ของบทความนี้ เป็นชุดตรวจโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำแบบพกพา ใช้เทคนิคเคมีไฟฟ้า พัฒนาโดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ภายใต้แผนงาน A-QUALITY ตรวจได้ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้เวลาตรวจประมาณ 5 นาที ใช้คู่กับเครื่องอ่านผลแบบพกพา จึงตรวจที่จุดเก็บตัวอย่างได้

M-Sense ไม่ได้วัดค่าพื้นฐานอย่าง pH ความขุ่น หรือเชื้อโรค จึงใช้ร่วมกับเครื่องมือแบบอื่นในบทความนี้ M-Sense ผ่านการทดสอบภาคสนามร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยเทียบกับวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ผลสอดคล้องกัน และเมื่อ 15 พฤศจิกายน 2569 ได้ส่งมอบให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย M-Sense ใช้คัดกรองและเฝ้าระวัง ผลที่น่าสงสัยยังส่งยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูหลักการได้ที่หน้า M-Sense ทำงานอย่างไร และสารที่ตรวจได้ที่หน้า ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์

คำถามที่พบบ่อย

เครื่องวัดคุณภาพน้ำแบบไหนวัดได้ทุกค่า ไม่มีเครื่องเดียวที่วัดได้ครบ เกณฑ์น้ำประปาดื่มได้มี 21 รายการ ครอบคลุมทั้งกายภาพ เคมี และเชื้อโรค ซึ่งใช้หลักการวัดต่างกัน งานส่วนใหญ่จึงใช้หลายเครื่องร่วมกัน

ค่า TDS ต่ำแปลว่าน้ำปลอดภัยไหม ไม่จำเป็น TDS บอกปริมาณสารละลายโดยรวม ส่วนใหญ่เป็นเกลือแร่ทั่วไป โลหะหนักที่ระดับเกณฑ์มีปริมาณน้อยมากจนไม่ทำให้ค่า TDS เปลี่ยน น้ำ TDS ต่ำจึงยังอาจมีโลหะหนักหรือเชื้อโรคได้

ชุดทดสอบน้ำกับเครื่องวัดคุณภาพน้ำต่างกันอย่างไร ชุดทดสอบน้ำมักหมายถึงชุดน้ำยาเทียบสี อ่านผลจากสี ตรวจทีละสาร ส่วนเครื่องวัดหมายถึงมิเตอร์หรือเครื่องอ่านที่ใช้หัววัดหรือเซนเซอร์ ให้ผลเป็นตัวเลข ทั้งสองแบบใช้เสริมกันได้

เครื่องวัดโลหะหนักแบบพกพาแทนห้องปฏิบัติการได้ไหม ไม่ได้แทน แต่ช่วยเสริม เครื่องพกพาช่วยคัดกรองและเฝ้าระวังได้เร็วที่จุดเก็บน้ำ ผลที่เกินเกณฑ์หรือน่าสงสัยควรยืนยันด้วยห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง

น้ำบ้านมีปัญหา ควรเริ่มตรวจจากอะไร เริ่มจากสิ่งที่สังเกตได้ เช่น น้ำขุ่น มีสี มีกลิ่น หรือมีคราบ แล้วปรึกษาหน่วยงานที่ดูแลระบบประปาหรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่ว่าควรตรวจรายการใด ถ้าอยู่ในพื้นที่ที่มีการแจ้งเตือนเรื่องโลหะหนัก ให้ทำตามคำแนะนำของหน่วยงานในพื้นที่

หน่วยงานของท่านกำลังวางแผนตรวจและเฝ้าระวังโลหะหนักในน้ำ

ถามนาโนเทค · ดูการขอใช้สำหรับหน่วยงาน

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค