บทความ

ไบโอชาร์คืออะไร ต่างจากถ่านกัมมันต์อย่างไร และใช้ดักสารหนูในน้ำได้แค่ไหน

ไบโอชาร์ (biochar) หรือถ่านชีวภาพ คือวัสดุของแข็งที่มีคาร์บอนสูง ได้จากการให้ความร้อนกับชีวมวล เช่น ไม้ ไม้ไผ่ เปลือกหรือกะลาผลไม้ ในสภาพที่ไม่มีออกซิเจนหรือมีออกซิเจนน้อย ส่วนถ่านกัมมันต์ (activated carbon) คือถ่านที่ผ่านขั้นตอน "กระตุ้น" เพิ่มเติมให้มีรูพรุนและดูดซับสารได้มากขึ้น ทั้งสองอย่างใช้ดูดซับสารในน้ำได้ แต่ถ่านธรรมดาดักสารหนูได้น้อย ต้องปรับผิวก่อนจึงจะได้ผลดี และต้องตรวจน้ำหลังกรองเสมอ

ถ่านไม้ไผ่กองบนกระด้งไม้ไผ่ เห็นผิวถ่านสีดำและรอยแตกตามเนื้อไม้

ไบโอชาร์คืออะไร

องค์กรนานาชาติด้านไบโอชาร์ (International Biochar Initiative) ให้นิยามไบโอชาร์ว่าเป็นวัสดุของแข็งที่ได้จากการเปลี่ยนชีวมวลด้วยความร้อนในสภาพที่ออกซิเจนจำกัด ส่วนอภิธานศัพท์ของสหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (IUPAC) ปี 2567 อธิบายว่าเป็นวัสดุของแข็งที่อุดมด้วยคาร์บอน ได้จากการไพโรไลซิส (pyrolysis คือการสลายด้วยความร้อนโดยไม่มีหรือมีออกซิเจนน้อย) ที่อุณหภูมิประมาณ 300–800 องศาเซลเซียส

พูดแบบง่าย ไบโอชาร์ก็คือ "ถ่าน" ที่ทำจากวัสดุชีวภาพนั่นเอง คำว่าถ่านชีวภาพในภาษาไทยมักใช้หมายถึงสิ่งเดียวกัน วัตถุดิบมีได้หลากหลาย เช่น เศษไม้ ไม้ไผ่ แกลบ ซังข้าวโพด กะลามะพร้าว และกะลาแมคคาเดเมีย ชนิดวัตถุดิบและอุณหภูมิที่เผามีผลต่อคุณสมบัติของถ่านที่ได้ เช่น ความพรุนและประจุบนผิว

ไบโอชาร์ในงานเกษตร

คนที่ค้นคำว่าไบโอชาร์ส่วนมากสนใจเรื่องดิน อภิธานศัพท์ของ IUPAC ระบุว่างานวิจัยไบโอชาร์ส่วนใหญ่มุ่งไปที่การใส่ลงดิน บทความทบทวนวรรณกรรมในวารสาร Bioresource Technology (2560) สรุปว่า นอกจากใช้ปรับปรุงดินและกักเก็บคาร์บอนแล้ว ไบโอชาร์กำลังได้รับความสนใจเป็นวัสดุดูดซับสารปนเปื้อนในน้ำด้วย บทความนี้เน้นด้านน้ำเป็นหลัก ส่วนการใช้ไบโอชาร์ในแปลงปลูก ควรปรึกษาหน่วยงานด้านเกษตรในพื้นที่ เพราะผลขึ้นกับชนิดดินและชนิดถ่าน

ถ่านกัมมันต์คืออะไร

IUPAC อธิบายถ่านกัมมันต์ว่าเป็นวัสดุคาร์บอนที่มีรูพรุน คือถ่านที่ผ่านการทำปฏิกิริยากับแก๊ส บางครั้งเติมสารเคมีร่วมด้วย เพื่อเพิ่มความสามารถในการดูดซับ และใช้ทำให้ของเหลวและแก๊สบริสุทธิ์ ขั้นตอนนี้เรียกว่าการกระตุ้น (activation) ทำให้ถ่านมีรูพรุนเล็ก ๆ จำนวนมาก พื้นที่ผิวภายในจึงมากขึ้น ในภาษาไทยบางครั้งเรียกว่า "ถ่านกัมมันต์" หรือ "ถ่านแอคทิเวต"

ถ่านกัมมันต์เป็นวัสดุที่ใช้ในงานน้ำมานาน เช่น ในเครื่องกรองน้ำดื่มเพื่อลดกลิ่นและสารอินทรีย์ กรมอนามัยแนะนำว่าถ้าไม่ชอบกลิ่นคลอรีนในน้ำประปา ให้พักน้ำไว้ในภาชนะหรือกรองด้วยถ่านกัมมันต์ อ่านเพิ่มได้ที่ น้ำประปาดื่มได้ไหม

ไบโอชาร์กับถ่านกัมมันต์ ต่างกันอย่างไร

ทั้งสองอย่างเริ่มจากถ่านเหมือนกัน ความต่างหลักอยู่ที่ขั้นตอนหลังการเผา และจุดประสงค์ของการผลิต

หัวข้อ ไบโอชาร์ (ถ่านชีวภาพ) ถ่านกัมมันต์
วัตถุดิบ ชีวมวล เช่น ไม้ ไม้ไผ่ แกลบ กะลา วัสดุที่มีคาร์บอน รวมทั้งชีวมวล
ขั้นตอนผลิต เผาด้วยความร้อนในสภาพออกซิเจนจำกัด เผาเป็นถ่านแล้วกระตุ้นด้วยแก๊ส หรือแก๊สร่วมกับสารเคมี
รูพรุนและการดูดซับ มีรูพรุน แต่โดยทั่วไปน้อยกว่าถ่านกัมมันต์ ออกแบบให้มีรูพรุนมาก ดูดซับได้สูง
การใช้งานหลัก ปรับปรุงดิน กักเก็บคาร์บอน และงานวิจัยด้านวัสดุดูดซับ ทำน้ำและแก๊สให้บริสุทธิ์ ลดกลิ่น สี และสารอินทรีย์
ต้นทุนผลิต งานทบทวนระบุว่าต่ำกว่า เพราะไม่ต้องกระตุ้นหรือกระตุ้นน้อยกว่า สูงกว่า เพราะมีขั้นตอนกระตุ้น

งานทบทวนในวารสาร Environment International (2562) ระบุว่าไบโอชาร์ถูกมองเป็นทางเลือกแทนถ่านกัมมันต์ เพราะต้นทุนการผลิตและการกระตุ้นต่ำกว่า ส่วนงานทบทวนในวารสาร Bioresource Technology (2560) ที่ประเมินตลอดวงจรชีวิตของวัสดุ รายงานว่าการผลิตไบโอชาร์มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมโดยรวมน้อยกว่าการใช้ถ่านกัมมันต์แบบเดิม

เส้นแบ่งระหว่างสองคำนี้ไม่ได้ตายตัว ไบโอชาร์ที่นำไปปรับผิวหรือกระตุ้นเพิ่มก็มีคุณสมบัติใกล้ถ่านกัมมันต์มากขึ้น ในงานวิจัยจึงพบคำอย่าง "ไบโอชาร์ดัดแปร" หรือ "ไบโอชาร์ปรับผิว" บ่อยครั้ง

ถ่านดักสารในน้ำได้อย่างไร

การดูดซับ (adsorption) คือการที่โมเลกุลหรือไอออนในน้ำไปเกาะอยู่บนผิวของวัสดุ ยิ่งวัสดุมีพื้นที่ผิวมากและผิวมีหมู่เคมีที่ "จับ" สารเป้าหมายได้ดี ก็ยิ่งดักได้มาก

งานทบทวนเรื่องไบโอชาร์กับสารหนูสรุปกลไกหลักไว้หลายแบบ เช่น

ไบโอชาร์ดักสารหนูได้แค่ไหน

คำตอบสั้น ๆ คือ ถ่านธรรมดาดักสารหนูได้ไม่มาก ต้องปรับผิวก่อน งานทบทวนในวารสาร Environmental Geochemistry and Health (2566) อธิบายว่า ไบโอชาร์ที่ยังไม่ปรับผิวมักดูดซับสารหนูได้ค่อนข้างต่ำ เพราะผิวถ่านส่วนใหญ่มีประจุลบ ขณะที่สารหนูในน้ำมักอยู่ในรูปไอออนลบเช่นกัน จึงผลักกัน นักวิจัยจึงพัฒนาวิธีปรับผิวถ่าน โดยการปรับผิวด้วยเหล็กเป็นวิธีที่ใช้กันมากที่สุด เพราะต้นทุนต่ำและได้ผลดี

ตารางนี้สรุปปัจจัยที่งานทบทวนวรรณกรรมหลายฉบับระบุว่ามีผลต่อการดักสารหนู

ปัจจัย ผลต่อการดักสารหนู ที่มา
การปรับผิว ไบโอชาร์ที่ปรับผิวหรือเติมโลหะไว้ก่อนดักได้ดีกว่าไบโอชาร์เปล่า งานทบทวน 2566 · การวิเคราะห์อภิมาน 2566
ชนิดของสารหนู โดยเฉลี่ย สารหนูชนิดห้าวาเลนต์ (As(V)) ถูกดักได้ดีกว่าชนิดสามวาเลนต์ (As(III)) การวิเคราะห์อภิมาน 2566
ประจุของผิววัสดุ ผิวที่มีประจุบวกมากกว่าช่วยให้ดักได้ดีขึ้น การวิเคราะห์อภิมาน 2566
ความเป็นกรด-ด่างของน้ำ เป็นปัจจัยหลักที่จำกัดประสิทธิภาพ งานทบทวน 2564
ฟอสเฟตในน้ำ ฟอสเฟตมีโครงสร้างคล้ายสารหนูชนิดห้าวาเลนต์ แย่งที่จับบนผิววัสดุ งานทบทวน 2564
วัสดุกรองหลายชนิดในโถแก้วเรียงกัน มีถ่านเม็ด ทรายกรอง และกรวด

ข้อจำกัดที่ควรรู้

งานของนาโนเทค: ถ่านชีวภาพจากวัสดุในพื้นที่ ดักสารหนูในประปาหมู่บ้าน

ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) พัฒนาวัสดุกรองดักสารหนูจากทรัพยากรในพื้นที่ ตามรายงานของนาโนเทค

ตัวอย่างในพื้นที่ คือ บ้านริมกก ตำบลแม่ยาว อำเภอเมืองเชียงราย สารหนูในน้ำดิบ 0.069 มิลลิกรัมต่อลิตร ลดลงเหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร ที่หอถังสูงหลังผ่านระบบที่ปรับปรุงแล้ว (ตัวเลขนี้เป็นผลของทั้งระบบ ไม่ใช่ของถ่านอย่างเดียว) ต่ำกว่าเกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้ กรมอนามัย พ.ศ. 2563 ที่กำหนดสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร

แนวทางนี้ตรงกับสิ่งที่งานทบทวนวรรณกรรมเสนอ คือใช้ชีวมวลต้นทุนต่ำที่หาได้ในท้องถิ่น แล้วปรับผิวให้ดักสารหนูได้ดีขึ้น หลักการทำงานกับชุมชนของนาโนเทคคือ "นักวิจัยเป็นพี่เลี้ยง ชุมชนเป็นเจ้าของ และท้องถิ่นเป็นผู้สนับสนุน" อ่านเรื่องนาโนเทคได้ที่หน้า เกี่ยวกับนาโนเทค

นอกจากถ่านชีวภาพ นาโนเทคยังเลือกเทคโนโลยีอื่นตามผลตรวจน้ำของแต่ละพื้นที่ เช่น การตกตะกอน การกรอง การดูดซับด้วยถ่านกัมมันต์ และการกรองผ่านเมมเบรน แต่ละวิธีเหมาะกับปัญหาต่างกัน จึงต้องเริ่มจากการตรวจน้ำก่อนเลือกวิธีบำบัด

ใช้ถ่านกรองน้ำเองที่บ้านได้ไหม

ถ่านจากเตาหรือถ่านที่ซื้อมาทั่วไปไม่ได้ออกแบบมาให้ดักสารหนู งานทบทวนที่อ้างข้างต้นชี้ว่าไบโอชาร์เปล่าดักสารหนูได้ค่อนข้างต่ำ การนำถ่านมาใส่ตุ่มหรือถังกรองเองจึงไม่ควรถือว่าทำให้น้ำปลอดภัยจากสารหนู งานค้นคว้าที่เว็บนี้รวบรวมไว้ยังพบว่าเครื่องกรองในบ้านทั่วไปอาจลดสารหนูไม่ถึงระดับปลอดภัย

ถ้าน้ำที่ใช้อยู่มีความเสี่ยงสารหนู สิ่งที่ควรทำคือ

  1. ตรวจน้ำก่อน เพื่อรู้ว่ามีสารหนูหรือโลหะหนักอื่นเท่าไร
  2. เลือกวิธีบำบัดที่รับรองว่าลดสารนั้นได้จริง
  3. ตรวจน้ำหลังกรองเพื่อยืนยันผล และตรวจซ้ำเป็นระยะ
  4. ถ้ากังวลเรื่องสุขภาพ ปรึกษาโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่

การได้รับสารหนูกับการเกิดโรคเป็นคนละเรื่องกัน ผลขึ้นกับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ อ่านเรื่องนี้เพิ่มได้ที่ สารหนูคืออะไร และ โลหะหนักในน้ำ 4 ชนิด

M-Sense ช่วยอะไรได้

วัสดุกรองดักสารหนูจะรู้ว่าได้ผลหรือไม่ก็ต่อเมื่อตรวจน้ำทั้งก่อนและหลังกรอง M-Sense เป็นชุดตรวจโลหะหนักในน้ำแบบพกพาของนาโนเทค ตรวจสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท ได้ในประมาณ 5 นาที รายงานผลเป็นตัวเลขระดับ ppb ถึง ppm ใช้ได้กับน้ำผิวดิน น้ำบาดาล และน้ำอุปโภคบริโภคในชุมชน

สำหรับผู้ดูแลระบบประปาที่ใช้วัสดุดูดซับ M-Sense ช่วยคัดกรองสารหนูในน้ำดิบและน้ำหลังถังกรองที่หน้างาน ทำให้เห็นแนวโน้มว่าวัสดุเริ่มอิ่มตัวหรือยัง ส่วนผลที่เกินเกณฑ์หรือผลที่ต้องใช้อย่างเป็นทางการ ควรยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ ดูรายการที่ตรวจได้ที่ ตรวจอะไรได้ และเกณฑ์ และตัวอย่างการใช้งานที่ ใช้งานจริง

คำถามที่พบบ่อย

ไบโอชาร์คืออะไร ไบโอชาร์หรือถ่านชีวภาพ คือวัสดุของแข็งที่มีคาร์บอนสูง ได้จากการเผาชีวมวล เช่น ไม้ ไม้ไผ่ แกลบ หรือกะลา ด้วยความร้อนในสภาพที่ไม่มีหรือมีออกซิเจนน้อย

ถ่านกัมมันต์คืออะไร ถ่านกัมมันต์คือถ่านที่ผ่านการกระตุ้นด้วยแก๊ส บางครั้งร่วมกับสารเคมี ให้มีรูพรุนมากขึ้น จึงดูดซับสารได้มาก ใช้ทำน้ำและอากาศให้สะอาด เช่น ลดกลิ่นคลอรีนและสารอินทรีย์

ไบโอชาร์กับถ่านกัมมันต์ อันไหนดีกว่ากัน ขึ้นกับงาน ถ่านกัมมันต์ดูดซับได้สูงและใช้ในงานน้ำมานาน ไบโอชาร์ต้นทุนผลิตต่ำกว่าและใช้วัตถุดิบในท้องถิ่นได้ สำหรับสารหนู ทั้งสองแบบมักต้องปรับผิวจึงจะดักได้ดี

ถ่านไม้ไผ่ดักสารหนูได้จริงไหม ถ่านไม้ไผ่ธรรมดาดักได้น้อย งานของนาโนเทคใช้ถ่านไม้ไผ่และกะลาแมคคาเดเมียที่ปรับผิวด้วยกรดน้ำส้มควันไม้ กำจัดสารหนูได้สูงสุดร้อยละ 89 และใช้ร่วมกับระบบตกตะกอนในประปาหมู่บ้าน

ไบโอชาร์ใช้ใส่ดินได้ไหม ไบโอชาร์ใช้ปรับปรุงดินได้ และเป็นการใช้งานที่มีงานวิจัยมากที่สุด แต่ผลขึ้นกับชนิดดินและชนิดถ่าน ควรปรึกษาหน่วยงานด้านเกษตรในพื้นที่

วัสดุกรองสารหนูต้องเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้ทุกที่ เพราะขึ้นกับปริมาณสารหนู ปริมาณน้ำ และสารอื่นในน้ำ วิธีที่ใช้ได้จริงคือตรวจน้ำหลังกรองเป็นระยะ ถ้าค่าสารหนูเริ่มสูงขึ้นแปลว่าวัสดุใกล้อิ่มตัว

อยากรู้ว่าระบบประปาในพื้นที่ของคุณควรใช้วิธีใด

ถามนาโนเทค · เกี่ยวกับนาโนเทค · สำหรับหน่วยงาน

แหล่งอ้างอิง

ผู้ช่วยตอบคำถาม นาโนเทค สวทช.ตอบจากข้อมูลของนาโนเทค เรื่องที่ตอบไม่ได้จะส่งต่อให้ทีม

นโยบายความเป็นส่วนตัว

รอข้อความจากนาโนเทค